The Philosophical Contents of Dīwān Lughāt al-Turk

Abstract

Philosophy is a work of mind which is produced in language. The power of expression regarding being, mankind, society, morality, and value manifests the philosophical potential of a language as well. The potential of the language is the potential of philosophy and the potential of philosophy is the potential of the language. Dīwān Lughāt al-Turk is one of the oldest and the most important texts of Turkish culture. This work that is written to teach Turkish to foreigners, is not a work of dictionary in a simplistic sense, it has a quality of an “anthology” which presents the samples from the structure of the language of its own period such as poetry, proverb, and story according to the requirement of the language teaching that is embodying and exemplary. It is one of the works that has a quality of exhibiting the philosophical potential of Turkish, the possibility to conceive and articulate the being in scope of the riddle of human being, God and universe; for the first time as in the most advanced level. This article aims to deal with the philosophical content in the text. In this article words, idioms, proverbs, poems, stories, and sample sentences will be examined in terms of their philosophical contents and connotations. This accumulation, will take place in order to reflect the holistic perspective of philosophy within the frame of: (1) conception of being, (2) conception of knowledge, (3) conception of human, (4) ethical and aesthetic values.

Özet

Felsefe dille yapılan ve dilde ortaya çıkan bir çalışmadır. Varlığı, insanı, toplumu, ahlâk ve değeri ifade edebilme gücü, bir dilin felsefe potansiyelini de ortaya koyar. Büyük felsefelerin üretildiği diller, varlığı ayrıntılı ve kap- sayıcı bir şekilde düşünmeye izin veren dillerdir. Felsefe ve dil arasındaki “dönüşümlü” ve “karşılıklı” ilişki, sadece dilden düşünceye değil, düşünce- den dile doğru da yansır; en geniş anlamıyla varlığa verilen anlam, varlığı ifade etmedeki yetenek ve beceri, dilin gelişmesi ve zenginleşmesi yönünde bir katkıdır. Dilin potansiyeli felsefenin, felsefenin potansiyeli de dilin imkâ- nıdır. Dil ile zihin arasındaki yakın ilişki dikkate alındığında,Divanü Lûgat-it- Türk’ün doğrudan kendi dönemindeki ortak akıl ve zihniyete tanıklık ettiği düşünülebilir. Divanü Lûgat-it-Türk, Türk kültürünün en eski ve en önemli metinlerinden biridir. Yabancılara Türkçe öğretmek amacıyla yazılan bu eser, basit anla- mıyla bir sözlük çalışması değil, dil öğretiminin somutlaştırıcı ve örnekleyici yapısı gereği şiir, atasözü, hikâye, folklor gibi dönemin dil ve kültür biriki- minden örnekler sunan bir “seçki” niteliğindedir. Bu anlamda insan, Tanrı ve evren tasavvuru çerçevesinde Türkçenin felsefe potansiyelinin ilk defa en ileri derecede sergilendiği eserlerden biridir. Bu makale, söz konusu metinde- ki felsefî içeriği ele almayı ve bu içerikten örnekler sunmayı amaçlamaktadır. Çalışmada kelimler, deyimler, atasözleri, şiirler, hikâyeler, örnek cümleler, felsefî içerik ve çağrışımları açısından ele alınacaktır. Bu birikim, felsefenin bütüncül bakışını yansıtacak şekilde: (1) varlık anlayışı, (2) bilgi anlayışı, (3) insan anlayışı, (4) etik ve estetik değerler çerçevesinde olacaktır