Bitlis Governor Hasan Tahsin Pasha and Armenian Events (1891-1895)

Abstract

Bitlis is the first place in the Ottoman Empire where the Armenian events began in a planned manner. Shortly after its establishment, the Hunchakian Society, in this province where the Armenians lived the most, took action to create an atmosphere of conflict between the Muslims and the Armenians. The aim of the terror in the province of Bitlis was to draw the attention of the European states to the Armenians in Eastern Anatolia and to implement the delayed reform projects Abdülhamid II. When the Ottoman Government became aware of these first attempts, the government felt the need to appoint an experienced and powerful governor to Bitlis. Hasan Tahsin Pasha served as governor in this province between 1891-1895 and captured many Armenian gang leaders such as Mihran Damadyan and Hamparsum Boyacıyan who planned the events and solved the secrets of the organization. The governor who practiced martial law in the province soon found out that the US missionaries and the consuls of the European States in the region were involved in this matter. His activities were in a way to disrupt the plans of both the Armenian committees and the European states, especially England, on Eastern Anatolia. Therefore, a great pressure was put on the Ottoman Government for the dismissal of the governor and the Western public opinion built an Ottoman image under the personality of Governor Hasan Tahsin Pasha and drew all mass organizations on the news that “Armenians were massacred in the Ottoman Empire.” In this article, the events in Bitlis between 1891-1895 will be discussed in the light of the records of the Governor Hasan Tahsin Pasha and Presidential Ottoman Archives, in the propaganda press centre in Europe, and an attempt will be made to reach a conclusion about the emergence of the Armenian Question and the effect of Europe in this.

Özet

Bitlis, Osmanlı Devleti’nde planlı Ermeni olaylarının ilk başladığı yerdir. Hınçak Cemiyetikurulduktan kısa bir süre sonra, Ermenilerin en yoğun yaşadığı bu vilayette Müslümanlarla Ermenilerarasında çatışma ortamı oluşturmak için harekete geçmiş ve bunda başarılı olmuştur. Bitlisvilayetindeki terörün amacı, Avrupalı devletlerin dikkatini Doğu Anadolu’daki Ermenilere çekmek veSultan II. Abdülhamid’e geciken ıslahat projelerini uygulatabilmekti. Osmanlı hükümeti bu ilkteşebbüslerden haberdar olunca Bitlis’e tecrübeli ve güçlü bir vali tayin etmek ihtiyacı hissetti. HasanTahsin Paşa, 1891-1895 yılları arasında bu vilayette valilik yaptı ve olayları planlayan MihranDamadyan ve Hamparsum Boyacıyan gibi birçok Ermeni çete liderini yakalayarak, teşkilatın sırlarınıçözdü. Vilayette sıkıyönetim uygulayan vali, kısa sürede bölgedeki ABD misyonerlerinin ve AvrupaDevletleri konsoloslarının da bu iş içinde olduğunu ortaya çıkardı. Onun bu faaliyetleri hem Ermenikomitelerinin ve hem de İngiltere başta olmak üzere Avrupa Devletlerinin Doğu Anadolu hakkındakiplanlarını bozacak nitelikteydi. Bu yüzden valinin görevden alınması için Osmanlı hükümeti üzerindebüyük bir baskı oluşturuldu ve Batı kamuoyu vali Hasan Tahsin Paşa’nın şahsiyetinde bir Osmanlıimajı inşa ederek bütün kitlesel örgütleri “Osmanlı Devleti’nde Ermenilerin katledildiği” haberiüzerine çekti.Bu makalede, 1891-1895 yılları arasında Bitlis’te yaşananlar vali Hasan Tahsin Paşa ekseninde,Cumhurbaşkanlığı Osmanlı Arşivi kayıtları ışığında, Avrupa’da propaganda basın merkezinde elealınarak Ermeni Sorununun doğuşuna ve bunda Avrupa’nın etkisine dair bir sonuca ulaşılmayaçalışılacaktır