An Assessment on the Origin of the Lantern Roof and Its Historical Development Stages in Central Asia

Orta Asya’da Tütekli (Kırlangıç) Örtünün Kökeni ve Tarihî GelişimAşamaları Üzerine bir Değerlendirme

Abstract

The wooden “lantern roof” is an architectural element spread over a wide area, particularlyin the Central Asia, Siberia, Caucasus and Anatolia. It has widespread use in monumentaland religious as well as vernacular architecture. In the studies carried out so far, it is statedthat “lantern roof” is an application originating from the North Asia and distributed to theother regions through Central Asia. However, chronological development of the lantern roof, has not been addressed within the context of archaeologic data and historical process. Theaim of current study is to contribute to the area by discussing the development of woodenlantern roof chronologically in the light of archaeological data. According to the informationobtained from archaeological excavations, the earliest known wooden lantern roof wasdetermined in North Kazakhstan. It has been revealed that the pit-houses at the ChalcolithicBotai settlement dated to 3700-3500 BC had lantern roofs. This roof technique had beencontinuously applied until 1500 BC in more than hundred houses revealed at Botai. Startingfrom the Bronze Age the lantern roof spread from Botai to the Central, Eastern and SouthernKazakhstan, through the Altai Mountains to the depths of Siberia, in the west to the Ural area,through the Caucasus to the Black Sea region and later through the Eastern and SouthernKazakhstan to the Eastern Turkistan, Uzbekistan and Tajikistan. The lantern roof has becomea traditional element of vernacular architecture in Kazakhstan and Siberia regions and hasbeen used as an indicator of cultural continuity until nowadays.

Özet

Ahşap tütekli örtü başta Orta Asya, Sibirya, Kafkasya ve Anadolu coğrafyaları olmak üzere oldukça geniş alanlara yayılmış bir mimari unsurdur. Geleneksel konut mimarisinin yanı sıra anıtsal ve dini mimaride de yaygın kullanımı bulunmaktadır. Şimdiye kadar yapılan çalışmalarda Kuzey Asya kökenli bir uygulama olduğu ve diğer bölgelere Orta Asya üzerinden dağıldığı ifade edilmiştir. Ancak bu görüşün arkeolojik verilerin ışığında ve tarihi süreç içinde kronolojik gelişimi ortaya konulmamıştır. Bu çalışma arkeolojik veriler ışığında kronolojik olarak ahşap tütekli örtüyü ele alarak söz konusu alana katkı sunmayı amaçlamaktadır. Arkeolojik kazılardan elde edilen bilgilere göre bilinen en erken tarihli ahşap tütekli örtü uygulaması, Kuzey Kazakistan’da tespit edilmiştir. Kalkolitik döneme tarihlenen Botay yerleşiminde M.Ö. 3700-3500 yıllarına tarihlenen konutların ahşap tütekli örtüye sahip olduğu kanıtlanmıştır. Botay’da M.Ö. 1500 yıllarına kadar aralıksız devam eden yerleşime ait yüzlerce konutta bu örtü uygulanmaya devam edilmiştir. Arkeolojik veriler ışığında Tunç Çağı’ndan itibaren bu örtü uygulamasının Botay’dan batıya Urallar ve Karadeniz’in kuzeyi ile Kafkasya’ya, diğer yönden Altaylar ve Sibirya’nın derinliklerine, güneye doğru ise Orta ve Güney Kazakistan’a, daha sonra oradan, Doğu Türkistan’a, Özbekistan ve Tacikistan’a doğru yayıldığı anlaşılmıştır. Ahşap tütekli örtü, Kazakistan ve Sibirya bölgelerinde yerel mimarinin geleneksel bir unsuru haline gelerek günümüze kadar kültürel sürekliliğin bir göstergesi olarak uygulanmaktadır.