Sultan Melikşâh'ın Güney-Doğu Anadolu politikası: Diyâr-ı Bekr bölgesinin fethi ve Türkleştirilmesi

The Southeastern Anatolian policy of Sultân Melikshâh: The conquest and Turkification of the Diyâr-i Bakr region

Özet

1040 Dandanakan zaferi sonucunda Horasan’da kendi devletlerini kuran Selçuklu beyleri, bugünkü İran ülkesini ele geçirip, Irak sınırlarına dayandıklarında, Diyâr-ı Bekr bölgesine Mervânî ailesi hükmediyordu. Mervânî ailesi 1059 yılında kendi arzusu ile Tuğrul Beyi metbu’ tanıyıp, Büyük Selçuklu Devletinin egemenliği altına girmiştir. Fakat Sultan Melikşâh, Mervânî emîrlerinden Mansur’un vassallığa aykırı davranıĢlarıyla Büyük Selçuklu Devletinin politikasına zarar vermeye baĢlaması üzerine Diyâr-ı Bekr bölgesinin fethine ve ilhakına karar vermiştir (1083). Bu fetih ve ilhak faaliyeti de yine Sultan Melikşâh’ın emri ile eski Halifelik veziri Fahrü’d-devle komutasında Türkmen beyleri ve onların kuvvetleri tarafından 1085 yılında başarıyla gerçekleştirilmiştir. Böylece, bu fetih ve ilhaktan sonra Diyâr-ı Bekr bölgesinde ilk defa Türk nüfusunun yerleĢmesi ve bölgenin Türkleşmesi faaliyeti baĢlamıĢtır. Bitlis ve Erzen’de Dimlaç/Dilmaç veya Toğan Arslan Oğulları (1098-1394), Âmid’de Yınal Oğulları (1103-1183), Hasankeyf (Hısn-ı Keyfâ) Mardin ve Harput’ta Artuklular (1101-1409), Ahlat’da AhlatĢâhlar veya Sökmenliler (1100-1207) gibi Türk Beyliklerinin kurulmasıyla da bu yerleşme ve Türkleşme faaliyeti daha da kuvvetlenmiş ve yaygınlaşmıştır.

Abstract

The region of Diyâr-i Bakr was ruled by the Marwânî dynasty when the Seljuqid chieftains (Beys), who had established their own state in Khorâsân following the victory at Dandânâqân in 1040, had conquered the modern country of Iran and had advanced as far as the borders of Iraq. The Marwânî dynasty has recognized Toghrïl Beg (Tughrul Bey) as it’s suzerain in the year 1059, thus coming under the domination of the Greater Seljuqid State. However, Sultān Melikshâh later decided to conquer and annex the Diyâr-i Bakr region after the Marwânid amîr Mansūr started to damage the policies of the Greater Seljuqid State because of his acts which were against his vassalage (1083). This conquest and annexation act was successfully carried in the year 1085 by Türkmen (Turkoman) chieftains and their forces under the command of the Caliphal ex-vizier Fahru’d-dawla, according to the orders of Sultān Melikshâh. Thus, following this conquest and annexation, the settlement of Turkish population and the process of Turkification started in the region. This settlement and Turkification process gained speed as Turkish principalities like the Dimlach/Dilmachids or Toghan Arslanids at Bitlis and Erzen (1098-1394), the Yïnalids at Âmid (1103-1183), the Artuqids at Hisn Kaifâ (Hasankeyf), Mardin and Harput (1101-1409) and the Ahlatshâhids or Sökmenids at Ahlat (1100-1207) were founded.