Typological Features and Social Function of Halaf Period Seals from Domuztepe

Domuztepe'de Bulunan Halaf Dönemi Mühürlerinin Tipolojik Özellikleri ve Sosyal İşlevleri

Abstract

In the archaeological research concerning the Southwest Asian Late Neolithic Period (ca. 7000-5000 BC), sealsand similar objects are often interpreted as an indication of property control that is assumed to have developed with the emergence of agriculture and surplus production. However, this interpretation may sometimes be based on an assumption, rather than a detailed spatial and iconographic evaluation. Through a typological, spatial and iconographic examination of evidence from the Late Neolithic-Halaf site of Domuztepe (6500-5200 BC), this article attempts to bring a different perspective to the function of seals and similar objects. During the excavations conducted at Domuztepe between the years 1995-2011, approximately 180 seals and related objects were recovered. When the broken or semi-finished objects are removed from this count, a total of 130 objects have been classified according to the relationship between the image and the image bearing surface geometry; as the overall form, handle type and raw material have been duly noted. In this context, it has been observed that a total of 15 naturalistically shaped objects carry zoomorphic and anthropomorphic themes, while the remaining 115 items are composed of a limited set of abstract image themes that are difficult make sense of, at a first glance. Through the iconographic analyses, the similarities between the anthropomorphic and zoomorphic images of the Early Neolithic Period and the naturalistic seal imagery are immediately noticeable. More importantly, it is also observed that the abstract imagery is interlinked to the zoomorphic and anthropomorphic forms through a semiotic relationship. Based on these observations, this study suggests that seals and similar objects of the Later Neolithic Period may be associated with a historically rooted oral narrative that is familiar to many people since the Early Neolithic Period; however, this narrative would appear to have transformed through time and began to be expressed by small and portable objects in the new social contexts of the Later Neolithic Period. The iconographic analysis also notes the existence of common iconographic elements shared between a number of other small and portable objects of the Later Neolithic Period, namely the decorated pottery, figurines. Such an observation suggests that all of these objects may have functioned with reference to each other in the symbolic construction of social relations, which may be identified at many interlinked scales, such as personhood, household and wider scales of community formation. Ultimately, it is suggested that the seals and similar image bearing objects of the Later Neolithic indicate an adherence to the general codes of a collective belief system at the macro scale, while these objects may have regulated specific cultural codes of gender and household structure, at the micro scale. In this context, the practice of sealing may be more properly identified as an outcome of a need to signify preparation of food or other products according to commonly accepted cultural codes.

Özet

Güneybatı Asya Geç Neolitik Dönemine (yaklaşık MÖ 7000-5000) dair arkeolojik çalışmalarda mühür ve benzeri nesneler, genellikle tarıma dayalı artı ürünün ortaya çıkışıyla beraber geliştiği düşünülen mülkiyet kontrolünün göstergesi olarak yorumlanmaktadır. Ancak, bu yorum mühürlerin buluntu bağlamlarına veya tipolojisine dayalı çalışmalardan çok, kentleşmenin öncülü kabul edilen gelişmelerin bu dönemde ortaya çıkmış olduğuna dayalı bir beklentinin varsayımlarına dayalıdır. Bir Geç Neolitik-Halaf (MÖ 6000-5200) yerleşimi olan Domuztepede bulunan mühür ve benzeri nesneleri tipolojik, mekânsal ve kronolojik yöntemlerle inceleyen çalışma, mühür ve benzeri objelerin işlevlerine farklı bir bakış açısı getirmektedir. Domuztepede 1995-2011 yılları arasında yapılan kazılarda yaklaşık 180 adet mühür ve benzeri nesne bulunmuş, bunların içerisinde kırık veya yarı-işlenmiş durumda olanlar bir çıkarıldığında, toplam 130 adet mühür imge ve imge yüzeyi geometrisi arasındaki ilişkilere göre sınıflandırılmış, bu esnada objenin genel formu, kulp tipi ve hammaddesi de not edilmiştir. Bu çerçevede, mühür ve benzeri objelerde kullanılan imge-form tercihlerinin sınırlı bir set kapsamında bulunduğu görülmektedir ve 15 adetinin zoomorfik ve antropomorfik ögeler taşıdığı, 115 adetinin ise ilk bakışta anlamlandırılamayan soyut imgelerden oluştuğu tespit edilmektedir. Antropomorfik ve zoomorfik imgelerin, Erken Neolitik Dönemde kullanılan bazı imgelerle benzerliği hemen farkedildiği gibi, çalışılan tüm tiplerin birbirleriyle form ve imgeler üzerinden kurulan semiyotik bağlamlı bir ilişki ağı içinde olduğu da anlaşılmaktadır. Çalışma, bu gözlemlere dayanarak, mühür ve benzeri nesnelerin birçok kişinin uzun zamandır aşina olduğu, ancak zaman içinde dönüşerek Geç Neolitik Dönemin yeni sosyal ortamında küçük ve taşınabilir nesnelerle ifade edilmeye başlanan bir anlatının parçaları olduğunu iddia etmektedir. Mühürlerde görülen birçok imgenin, Geç Neolitik Dönemin boyalı seramiklerinin bezemesinde yoğun bir biçimde kullanılması ve mühür imgeleminin figürinlerle ortak özellikler göstermesine dayanarak; mühürler, figürinler ve çanak-çömlek arasında da birbirine gönderme yapan bir semiyotik ilişki ağının varlığına işaret eden çalışma; tüm bu nesnelerin, topluluğun sembolik inşasında etken rol oynadıklarını iddia etmektedir. Bu çerçevede mühür ve benzeri objeler, makro ölçekte bir kolektif inanç göstergesi olarak; mikro ölçekte ise bu inancın toplumsal cinsiyet ve hane yapılanmasıyla ilgili kültürel kodlarını düzenleyen nesneler olarak gündeme gelmektedir. Mühürleme işlemi ise, yemek veya diğer ürünlerin kabul gören kültürel kurallara uygun hazırlandığına dair bir işaretleme biçimi olarak değerlendirilmektedir.