“GYZYL YOL” JOURNAL THE OF SOVIET TURKMENISTAN’S AT THE TRANSITION STAGE TO LATIN ALPHABET

SOVYET TÜRKMENİSTANI’NIN LATİN ALFABESİNE GEÇİŞ SÜRECİNDE “GIZIL YOL” DERGİSİ

Abstract

The Soviet Turkmenistan Period is a period in which serious changes and transformations took place in terms of political, literary, economic, social and cultural aspects in Turkmenistan. These radical changes had a wide place in the media life of the period, and at the same time, media activities were used as an ideological tool for the implementation of these changes. At the beginning of the main issues dealt with by the press of the period is the spread and placement of the communist ideology. Periodicals such as Pioner, Bolshevik, Gyzyl Goshun served for propaganda purposes and played an important role in spreading communism to the public. On the other hand, jadid (innovative) intellectuals in Turkestan carried out important activities on the way of innovation through the media. The main subject emphasized in these press-broadcasting activities is the language and alphabet issue, which is discussed almost everywhere in the Turkish world. In Turkmen periodicals, the issue of the alphabet has been discussed and discussed from different perspectives, including those who advocate the continuation of the Arabic letters (kadims/ancientists) and those who advocate the transition to the Latin alphabet (innovators). In the light of these discussions, the periodical organ that took the lead of the transition to the Latin alphabet and Latinization in Soviet Turkmenistan became the Gyzyl Yol (Red Way) magazine. Gyzyl Yol (Red Way) magazine, which started its publication life in 1928 in Ashgabat under the responsible editorship of Nedirbay Aytakov, Annaguly Artykov and Kumushali Boriyev, was published in a total of five issues. Has the feature of being the writer staff of the journal, XX they are the intellectuals who wrote valuable articles on the Turkmen language, history and civilization in the 19th century. In the Gyzyl Yol (Red Way), the fact that the Arabic alphabet is not suitable for Turkmen Turkish in terms of phonetics (phonetics) and the necessity of switching to the Latin alphabet scientifically within the framework of the difficulties experienced in literacy and printing has been emphasized, and articles have been written around this aim and target. At the same time, Latinization studies in sister Turkic Republics were also included in the journal. Gyzyl Yol (Red Way) magazine is a very important publication in terms of both its author staff and its content in terms of illuminating many aspects of the Latinization process in Soviet Turkmenistan. Gyzyl Yol (Red Way) magazine, which includes the writings of the important figures of the period, especially the Turkmen intellectuals who are called jedidizm (innovative), draws attention both in terms of being the media organ of the Latinization process in Soviet Turkmenistan and being a propaganda tool.

Özet

Sovyet Türkmenistan’ı Dönemi Türkmenistan’da siyasi, edebî, ekonomik, toplumsal ve kültürel bakımdan ciddi değişim ve dönüşümlerin meydana geldiği bir dönemdir. Bu köklü değişimler, dönemin basın yayın hayatında geniş yer edinmiş aynı zamanda bu değişimlerinin uygulanması için basın yayın faaliyetleri ideoloji aracı olarak da kullanılmıştır. Dönemin basının ele aldığı temel konularının başında komünizm ideolojisinin yayılma ve yerleştirilmesi gelmektedir. Pioner, Bolşevik, Gızıl Goşun gibi süreli yayınlar propaganda amacıyla hizmet etmiş, komünizmin halka yayılmasında mühim bir rol üstlenmişlerdir. Diğer taraftan Türkistan’da ceditçi (yenilikçi) aydınlar basın yayın yoluyla yenileşme yolunda önemli faaliyetlere imza atmıştır. Bu basın- yayın faaliyetlerinde üzerinde durulan esas konu hemen hemen Türk dünyasının her yerinde tartışılagelen dil ve alfabe meselesidir. Türkmen süreli yayınlarında da alfabe meselesi, Arap harflerinin devamını savunanlar (kadimciler) ile Latin alfabesine geçilmesi gerektiğini savunanlar (yenilikçiler) olmak üzere farklı bakış açılarıyla ele alınmış ve tartışılmıştır. Bu tartışmalar ışığında Sovyet Türkmenistan’ında Latin alfabesine geçiş sürecinin ve Latinleştirmenin öncülüğünü üstlenen süreli yayın organı, Gızıl Yol (Kızıl Yol) dergisi olmuştur. 1928 yılında Aşgabat’ta Nedirbay Aytakov, Annagulı Artıkov ve Kümüşalı Böriyev’in sorumlu redaktörlüğünde yayın hayatına başlayan ve toplam beş sayısı çıkarılan Gızıl Yol (Kızıl Yol) dergisi, Sovyet Türkmenistan’ında yeni alfabe üzerine yapılan çalışmalara rehberlik eden edebî–sosyal dergi olma özelliğini taşır. Derginin yazar kadrosu, XX. yüzyılda Türkmen dili, tarihi ve medeniyeti üzerine değerli yazılar kaleme alan aydınlardır. Gızıl Yol (Kızıl Yol)’da Arap alfabesinin fonetik (sesbilgisi) açıdan Türkmen Türkçesine uygun olmaması, okuma- yazma ve matbuatta yaşanan zorluklar çerçevesinde bilimsel olarak Latin alfabesine geçilmesi gerekliliği üzerinde durulmuş, bu amaç ve hedef etrafında yazılar kaleme alınmıştır. Aynı zamanda dergide, kardeş Türk Cumhuriyetlerindeki Latinleştirme çalışmalarına da yer verilmiştir. Sovyet Türkmenistan’ında Latinleştirme sürecinin birçok yönünün aydınlatılması bakımından Gızıl Yol (Kızıl Yol) dergisi hem yazar kadrosu hem de içerik olarak oldukça önemli bir yayındır. Dönemin önemli simalarının özellikle ceditçi (yenilikçi) olarak adlandırılan Türkmen aydınlarının yazılarının yer aldığı Gızıl Yol (Kızıl Yol) dergisi, hem Sovyet Türkmenistan’ında Latinleştirme sürecinin yayın organı hem de propaganda aracı olma özelliği bakımından dikkat çekmektedir.