Okul müdür yardımcılarında rol belirsizliği ve rol çatışmasının performans üzerindeki etkisinde tükenmişliğin aracı rolü

The effect of role ambiguity and role conflict on performance of vice principals: the mediating role of burnout

Abstract

Problem Statement: Role ambiguity and role conflict are considered issues that affect performance and lead to burnout. While numerous studies have analyzed role ambiguity or role conflict in relation to burnout or performance, few studies have studied all of these issues together. Since vice principals are expected to carry out a variety of responsibilities as principals and educators, it is predicted that they frequently experience role ambiguity, role conflict, and burnout. However, there is a dearth of studies researching how vice principals in schools are affected by this situation. Purpose of the Study: The study aims to investigate the effects of role ambiguity and role conflict on the burnout of head vice principals and vice principals and on job performance indirectly and directly. Methods: Two hundred vice principals working at elementary and high schools in the city centers of Denizli and Manisa were contacted. The Maslach Burnout Inventory, Role Conflict and Role Ambiguity Questionnaire, and Job Performance Scale were used. In line with the purpose of the study, the model was tested to analyze the cause and effect relationship between variables. SPSS 17 and AMOS 7.0 were used to analyze the data. Findings and Results: The indirect and direct effects of role ambiguity on job performance were significant. In terms of the effect of role ambiguity on job performance, full mediation of emotional exhaustion and partial mediation of personal accomplishment were found. The direct and indirect effects of role conflict on job performance were also significant. The full mediation of emotional exhaustion and the partial mediation of depersonalization resulted from the effect of Role Conflict on job performance. Conclusions and Recommendations: According to the results of the study, the direct effect of role ambiguity and role conflict on job performance is higher than the indirect effect. It was found that role ambiguity decreases job performance indirectly and directly. While the direct effect of role conflict increases job performance, the indirect effect of role conflict decreases job performance. Emotional exhaustion fully mediates both role ambiguity/job performance and role conflict/job performance relationships. While personal accomplishment plays a partially mediating role in the relationship between role ambiguity and job performance, depersonalization partially mediates the relationship of role conflict and job performance. Based on the results of the study, it can be said that determining the mission, authority, and responsibilities of vice principals might increase their performance.

Özet

Problem Durumu: Örgütlerin etkin ve verimli bir şekilde çalışıp varlıklarını sürdürebilmeleri büyük ölçüde sahip oldukları insan kaynağının performansına bağlıdır, örgütlerin türü, çalışma alanı ve büyüklükleri ne olursa olsun yöneticilerin önemli sorumluluk alanlarmdan birisi çalışanların iş performansının arttırılmasıdır.Rol belirsizliği ve rol çatışması ile tükenmişlik performansı etkilediği düşünülen kavramlardır. Rol çatışması ve rol belirsizliği ile tükenmişlik, rol çatışması ve rol belirsizliği ile performans arasındaki ilişkileri tek tek inceleyen çalışma çok, birlikte inceleyen çalışma sayısı sınırlıdır. Bu çalışmanın örneklemini oluşturan, ilköğretim kurumlarında görev yapan müdür yardımcıları görevleri, İlköğretim Kurumları Yönetmeliğinde "ders okutmanın yanında okulun her türlü eğitim-öğretim, yönetim, öğrenci, personel, tahakkuk, taşınır mal, yazışma, sosyal etkinlikler, yatılılık, bursluluk, güvenlik, beslenme, bakım, nöbet, koruma, temizlik, düzen, halkla ilişkiler gibi işleriyle ilgili olarak okul müdürü tarafından verilen görevleri yapar" şeklinde tanımlanmıştır. Ayrıca, "müdür yardımcıları, görev tanımında belirtilen diğer görevleri de yapar." denilerek görevleri ile ilgili geniş bir çerçeve çizilmiştir. Benzer ifadelere diğer kurumların yönetmeliklerinde de rastlanabilir. Hem birden çok görevlerinin olması hem de görevlerine ilişkin geniş ve belirsiz bir sınır çizilmesi bu yöneticileri rol belirsizliği ve rol çatışması ile karşı karşıya bırakabilir. Okullarda yönetici ve eğitimci olarak çok yönlü rol yükümlülüklerini yerine getirmeleri beklenen ve bu nedenle işlerini yaparken sık sık rol belirsizliği, rol çatışması ve tükenmişlik yaşadıkları tahmin edilen okul müdür yardımcılarının performanslarının bu durumdan nasıl etkilendiğini araştıran çalışmalara rastlanamamıştır. Literatürdeki bu eksiklikten hareketle, bu çalışmada Manisa ve Denizli il merkezinde görev yapan ilköğretim okulu ve ortaöğretim kurumlarında görev yapan müdür yardımcılarının yaşadıkları rol belirsizliği ve rol çatışması ile tükenmişliğin performans üzerindeki ayrı ayrı ve birlikte (doğrudan ve dolaylı) etkilerinin durumu incelenecektir.Araştırmanın Amacı: Çalışmada ilk ve ortaöğretim okullarında görev yapan müdür başyardımcıları ve müdür yardımcılarının algıladıkları rol belirsizliği ve rol çatışması ile tükenmişliğin algılanan iş performans üzerindeki ayrı ayrı ve birlikte (doğrudan ve dolaylı) etkilerinin araştırılması amaçlanmıştır.Yöntem: Araştırma kapsamında Denizli ve Manisa il merkezlerindeki ilköğretim ve ortaöğretim kurumlarında görev yapan ve araştırmaya katılmaya gönüllü olan 200 okul müdür yardımcısına ulaşılmıştır. Araştırmada, Maslach Tükenmişlik Ölçeği, Rol Çatışması ve Rol Belirsizliği Ölçeği, İş Performansı Ölçeği kullanılmıştır. Çalışmanın amacı doğrultusunda, değişkenler arasındaki neden-sonuç ilişkilerini incelemek üzere kurulan model path (yol) analiziyle test edilmiştir. Path analizi, birbirleriyle sebep-sonuç ilişkisi içinde olduğu düşünülen değişkenler arasındaki ilişkileri gösteren path diyagramlarının oluşturulması, değişkenler arasındaki doğrusal ilişkilerin derecesini gösteren korelasyon katsayılarının direkt etkiler, dolaylı etkiler ve bileşik path katsayılarına ayrılarak analiz edilmesi ve analiz sonuçlarının doğru bir şekilde yorumlanması işlemlerini kapsar. Verilerin analizi Maximum Likelihood yöntemi kullanılarak gerçekleştirilmiştir Verilerin analizinde SPSS 17 ve AMOS 7.0 programı kullanılmıştır.Araştırmanın Bulguları: Rol belirsizliğinin iş performansı üzerinde doğrudan ve dolaylı etkileri anlamlı bulunmuştur. Rol belirsizliğinin iş performansı üzerindeki etkisinde duygusal tükenmenin tam aracılığı (full mediation) ile kişisel başarı eksikliğinin kısmi aracılığı (partial mediation) söz konusudur. Duyarsızlaşma,performans ile ilişkili bulunmamıştır. Rol belirsizliğinin performans, kişisel başarı eksikliğinin performans üzerindeki doğrudan etkisi orta düzeydedir.Araştırmanın diğer bir sonucu olarak; rol çatışmasının performans üzerinde doğrudan ve dolaylı etkileri anlamlı bulunmuştur. Rol çatışmasının iş performansı üzerindeki etkisinde duygusal tükenmenin tam aracılığı ile duyarsızlaşmanın kısmi aracılığı söz konusudur. Tükenmişliğin bir boyutu olan kişisel başarı eksikliği performans ile ilişkili bulunmamıştır. Rol çatışmasının performans, duyarsızlaşmanın performans üzerindeki doğrudan etkisi orta düzeydedir.Araştırmanın Sonuçları ve önerileri: Araştırma sonuçlarına göre, rol belirsizliğinin ve rol çatışmasının iş performansı üzerindeki doğrudan etkisi dolaylı etkisinden daha fazladır. Rol belirsizliği direkt etkisiyle performansı düşürürken rol çatışması performansı artırmaktadır. Rol belirsizliği dolaylı etkisiyle iş performansını düşürürken rol çatışmasının da dolaylı etkisiyle performansı düşürmektedir. Duygusal tükenme, hem rol belirsizliği- performans ilişkisinde hem de rol çatışması-performans ilişkisinde tam aracılık rolü üstlenmektedir. Kişisel başarı, rol belirsizliği-performans ilişkisinde, duyarsızlaşma ise rol çatışması-performans ilişkisinde kısmi aracılık görevi yapmaktadır. Bu sonuçlara dayanarak, müdür yardımcılarının görev, yetki ve sorumlulukları ile rollerinin açık bir biçimde tanımlanmasının performanslarını daha da artırabileceği söylenebilir.