İLLETİN TAHSİSİNE CEVAZ VERMEK MU'TEZİLÎ OLMAK MIDIR?

Abstract

In Hanafi methodology, thespecialization of the causesometimes reflects theologicalidentity. Although Karkhi,al-Jassas and al-Dabusipermitted the specializationof the cause, the prevailingapproach to the specializationof the cause in Hanafi methodologyin the period startingwith Sarakhsi was to rejectit. The leading scholar of thisapproach, Sarakhsi consideredthe permission for "thespecialization of the cause"to be "inclination towardsMu'tazilism". According tohim, those who approve thespecialization of the causealso accept other principlesof Mu'tazilism, especiallythe principle about "isabatin ijtihad (infallibility in ijtihad)".Al-Bazdawi, who livedin the time of Sarakhsi, andal-Nasafi, who lived two centurieslater after them, made aconnection between "isabat inijtihad" and "specialization ofthe cause". This approach wasadopted only by al-Sarakhsi,al-Bazdawi and al-Nasafi inHanafi methodology, but inthe modern era, it found manyfollowers. Consequently,it is evaluated that Karkhiand al-Jassas approving thespecialization of the cause wasbecause the Iraqi Hanafismwas strongly influenced byMu'tazilism. The focus of theresearch is to question thisevaluation. The debate aboutthe specialization of the causein Hanafi methodology, andits relation with the issue of"isabat in ijtihad", and thehistorical background of theapproach suggesting thatallowing for the specializationof the cause is the inclinationtowards Mu'tazilism are scrutinizedin this research.

Özet

Hanefî usûlünde illetin tahsisi tartışması zaman zamankelâmî bir hüviyet kazanmıştır. Kerhî, Cessâs ve Debûsî,illetin tahsisine cevaz verseler de Serahsî ile başlayansüreçte Hanefî usûlüne hâkim olan yaklaşım, illetintahsisini reddetmek yönünde olmuştur. Bu yaklaşımınöncüsü durumunda olan Serahsî, illetin tahsisine cevazvermeyi "Mu'tezile'ye meyil" olarak değerlendirmiştir.Ona göre illetin tahsisine cevaz verenler, Mu'tezile'nintemel öğretilerini - özellikle ictihadda isabet meselesindekigörüşünü- kabul etmek durumundadırlar. Serahsîile aynı dönemde Ebü'l-Usr Pezdevî ve bu âlimlerdeniki asır sonra yaşamış bulunan Ebü'l-Berekât Nesefî deictihadda isabet meselesi ile illetin tahsisi arasında birbağ kurmuştur. İlletin tahsisine cevaz verenlere yönelikolarak Hanefî usûlünde Serahsî, Ebü'l-Usr Pezdevîve Ebü'l-Berekât Nesefî ile sınırlı kalan bu yaklaşım,modern dönemde pek çok takipçi bulmuştur. Buna bağlıolarak Kerhî ve Cessâs gibi Irak Hanefîlerinin illetintahsisine cevaz vermeleri Mu'tezilî etkiye mâruz kalmışolmalarının bir neticesi olarak değerlendirilmiştir.Araştırmanın odağını, bu değerlendirmenin sorgulanmasıoluşturmaktadır. Hanefî usûl eserlerinde illetintahsisi tartışması, bunun ictihadda isabet meselesi ileilişkisi ve illetin tahsisine cevaz vermeyi "Mu'tezile'yemeyil" olarak değerlendiren yaklaşımın tarihî arka planıaraştırma çerçevesinde incelenmiştir.