BİR RÂVİ/RİVAYET TENKİDİ İLKESİNİN SERÜVENİ: SADECE MÜFESSER CERH KABUL EDİLİR

Özet

İsnâd analizleri büyük ölçüde râvî eleştirileri üzerinden yapılmış ve bu durum iseCerh-ta‘dîl İlminin ehemmiyetini artırdığı gibi ricâl tenkitlerinin belirlenen ilkeleregöre değerlendirilmesini de gerektirmiştir. Bazı fıkıh ve hadis usûlü âlimleritarafından konulan prensipler arasında “kabul edilebilmesi için cerhin nedenininaçıklanması zorunludur” kaidesi yer almaktadır. Bu çalışma hicrî dördüncü asırdafıkıh usûlü eserlerinde tartışılmaya başlanan bu ilkenin hadis usûlü eserlerinegeçiş serüvenini, arka planını, böyle bir kâidenin ricâl tenkit alanında oluşturabileceksorunlara karşı geliştirilen yaklaşımı neden sonuç ilişkisi içerisinde değerlendirmeyihedeflemektedir. Buna göre hadis usulü eserlerine Hatîb el-Bağdâdî’yle (ö. 463/1071) birlikte giren bu ilkenin esasında şâhitlerin tezkiyesikonusuyla oldukça irtibatlı olduğu, hicrî ilk üç asırdaki bazı muhaddislerin bugörüşte olduğu iddiasının gerçeği yansıtmadığı tespit edilmiştir. Ricâl tenkit eserlerindekiyaygın uygulamayla sorun oluşturacak bir şekilde bu ilkenin hadisusûlünde kabulünün ise İbnü’s-Salâh’la (ö. 643/1245) birlikte gerçekleştiği görülmüştür.Fıkıh ve fıkıh usûlü alanında beşinci asırda kabul edilen bu yaklaşımcerh-ta‘dîl eserlerindeki mübhem cerhleri tamamen kullanışsız hâle getirmemesiiçin tevakkuf fikri yine bu dönemde gündeme gelse de herkes tarafından kabuledilmemiştir. Tevakkuf fikrinin muhtemelen şâhitlikle ilgili yaklaşımdan esinlenerek kabulü ise yine İbnü’s-Salâh tarafından gerçekleşmiştir.