DERECELİ ULAMSAL ÜYELİK YAPISI VE TÜRKÇEDEKİ GÖRÜNÜMLERİ

Özet

Geleneksel Mantık temelli ulamlaştırmanın ulamların üyelik yapılarını ele alış biçimininzihnin çalışma ilkeleriyle uyuşmadığı, Zadeh'in kuramsal, Rosch'un ise deneyselçalışmalarıyla ispatlanmıştı. Konuyu ilk defa dilsel çerçevede ele alan Lakoff, ulamlarınüyelik yapılarını düzenleyerek zayıf, ortalama ve tipik üyeleri dilsel olarak kodlamaişlevine sahip geniş bir dilbilgisel sınıfın varlığına dikkat çekmiştir. Derecelendiriciler(hedges), ulamın üyelik yapısındaki hiyerarşinin vurgulanması, ulam sınırlarınınkesinleştirilmesi veya esnetilmesinde rol oynayan dilsel araçlardır. Deneysel niteliktekibu çalışmada, ulamların üyelik yapılarını; üyelerin ulamı temsil yeteneklerini vederecelendirici ifadelerin Türkçedeki görünümlerini gözlemlemek amacıyla anadili Türkçeolan lisans ve yüksek lisans öğrencilerinden oluşan araştırma grubuna bir sormacauygulanmıştır. Sormacada, 10 adet ulam ve ulamların her biri için 5'er üye önerilereküyelerin ilgili ulamları temsil düzeylerini belirten kısa tümceler yazmaları istenmiştir.Bulgular, katılımcıların sormaca ulamlarının üyelik yapılarını dereceli; üyelerin ulamıtemsil yeteneklerini ise birbirinden farklı olarak gördüğünü göstermiştir. Bulgularda,“bulanık üye” olarak adlandırılan ve birden fazla ulamın sınırları içinde görülebilenüyelere de rastlanmıştır. Bulgular Türkçede derecelendirmenin pek çok dilsel araçlayapıldığını göstermiştir. Bunların arasında belirteç, sıfat, ilgeç, bağlaç gibi sözcük sınıflarıve soru, kiplik, edilgen çatı gibi dilbilgisel kategoriler öne çıkmaktadır. Bunlara ek olarak,daha çok konuşma diline has ünlem, vurgu ve ezgilendirmenin de derecelendirme işleviylekullanıldığı tespit edilmiştir.

Abstract

The fact that the way Traditional Logic deals with the internal structure of the categories in terms of membership do not conform to the working principles of the human mind had been proved by theoretical studies of Zadeh and experimental studies of Rosch. It was Lakoff who discussed the issue under the term “hedges” within the linguistic framework for the rst time, drawing attention to presence of a broad grammatical class of expressions which encode the weak, moderate and good members of categories. Hedges are purely linguistic tools for intensifying, extending the boundaries of a category or identifying the typical member of it. In this experimental research, a questionnaire was carried out with a research group of Turkish undergraduate and graduate students in order to observe the categorical membership structure, representative abilities of the members and the hedges in Turkish. In the questionnaire form, 10 superordinate categories were employed and 5 members for each of them were presented. Participants were asked to write short sentences indicating to what degree each member represent the category. Findings showed that the participants saw the category structures graded. The members did not have equal status and some members were cited as members of more than one category. It was seen that hedging could be made linguistically in various ways in Turkish. Among them, the use of grammatical categories like adverbs, adjectives, prepositions, conjunctions and grammatical categories like modality, interrogation, passive voice could be named. In addition to these, prosodical devices peculiar to the spoken language such as exclamation, stress and intonation were found to function as hedges.