Avertive marking in Turkmen and Uyghur: On some characteristic features

Abstract

The following paper aims to draw attention to grammatical markers and lexical units that shape the avertive meaning ‘action narrowly averted’ in two Turkic languages: Turkmen as an East Oghuz Turkic language, and Uyghur as a Kipchak East Turkic language. It is attested that in both languages the speakers, expressing this meaning use the marker {tas}. In Turkmen {tas} occurs autonomously and is not bound to the verb form, while in Uyghur it appears as an integral constituent of the analytical verbal form {tas Kal-} ‘to be near/little left’. As far as for the verbal forms, Uyghur offers a weight-bearing verbal structure, while the verbal form in Turkmen is rather simple. Describing and contrasting these formal and semantic properties, the paper discusses that: a) the functions of the marker {tas} differ in both languages, b) {tas} in Turkmen has become a grammaticalized marker and its conceivable lexical origin are likely the Turkmen motion verbs with the roots {tas-/taz-/tis-}.

Özet

Bu çalışmada Doğu Oğuz Türk dilleri grubunda yer alan Türkmencede ve Kıpçak Doğu Türk dilleri grubunda bulunan Uygurcada anlamını şekillendiren gramer ve sözlüksel mekanizmalar incelenecektir. Her iki dilde de bu anlamı ifade eden yapıların {tas} işaretleycisini içermesi ilgi çekicidir. Bu benzerliğin yanı sıra, yapılarda biçimsel ve anlamsal değişiklikler görülmektedir: {tas} işaretleycisinin Türkmencede özerk ve fiile bağlı olmadığı görülürken, Uygurcada onun, Kal- fiilin bir bileşeni, yani {tas Kal-} ‘az kal-/yaklaş-’ şekilinde kullanımında olduğunu görmek mümkündür. Ayrıca, Uygurca kompleks bir fiil yapısını sunurken, Türkmencedeki fiil biçim oldukça sadedir. Çalışmada, yukarıda adı geçen özelliklerin incelenmesi ve karşılaştırılmasıyla birlikte, {tas} işaretleycisinin iki dilde farklı işlevlere üstlendiğini, onun çeşitli gramerleşme sürecinden geçmiş oduğu ve Türkmencedeki kökü {tas-/taz-/tis-} kökenli fiillere dayanabileceğine dair başlangıç niteliğinde varsayımlar öne sürülmüştür.