Early Republic Period Monopoly Practices: Salt, Alcohol and Alcoholic Beverages, and Match in the Period of 1920-1950

Erken Cumhuriyet Dönemi Tekel Uygulamaları: 1920-1950 Döneminde Tuz, İspirto ve İspirtolu İçkiler ile Kibrit

Abstract

In Early Republic Period, Turkey expanded and continued monopoly practices which are inherited from the Ottoman State. In this period, the monopoly became an important tool in economic development after the War of Independence and in the reach of central authority throughout the country. Therefore, institutionalization of monopoly practices and improvement of monopoly enterprises became an essential policy. A detailed regulatory process was under taken for institutionalization and a serious legislative accumulation occured on the subject. Improvement works extended to a wide range of fields –from the upbringing of trained experts to breeding of agricultural policy and from the fighting against smuggling to construction of highways and railways-. Ultimately, as a result of these efforts, monopoly practices had contribution such as providing employment, reviving the economy of the region as well as it constituted a significant portion of total budget revenues. For monopoly revenues formed a large part of the total budget revenues, according to data which obtained from the Budget Final Account Acts and Monopoly General Directorate Budget that constituted the main sources of the stduy. More specifically, although among fiscal monopoly revenues, sum of the revenues of salt, alcohol and alcoholic beverages and matches constituted the largest share after tobacco, which is much studied in the literature, they have not received any interest deserved. Therefore, the study has dealt with salt, alcohol and alcoholic beverages and matches for the reason of this deficiency.

Özet

Erken Cumhuriyet Dönemi’nde Türkiye, Osmanlı Devleti’nden devraldığı tekel uygulamalarını genişleterek sürdürmüştür. Bu dönemde tekel, Kurtuluş Savaşı’ndan sonra ekonomik kalkınmada ve merkezi otoritenin yurdun tamamına ulaştırılmasında önemli bir araç olmuştur. Bu nedenle tekel uygulamalarının kurumsallaşması ve tekel işletmelerinin ıslahı temel bir politika haline gelmiştir. Kurumsallaşma için ayrıntılı bir yasal düzenleme sürecine girişilmiş ve konuya ilişkin ciddi bir mevzuat birikimi meydana gelmiştir. Islah çalışmaları ise eğitim almış uzmanların yetiştirilmesinden tarım politikalarının iyileştirilmesine, kaçakçılıkla mücadeleden demir ve karayolu yapımına kadar çok geniş bir alana uzanmıştır. Nihayetinde bu çabaların sonucu olarak tekel uygulamaları istihdam sağlama, bulunduğu bölgenin ekonomisini canlandırma ve ulaşım imkânlarını geliştirme gibi katkılarının yanında, toplam bütçe gelirlerinin önemli bir kısmını teşkil etmiştir. Zira çalışmanın temel kaynağını oluşturan Bütçe Kesin Hesap Kanunları’ndan ve Tekel Genel Müdürlüğü Bütçesi’nden elde edilen verilere göre, tekel gelirleri, toplam bütçe gelirlerinin büyük bir kısmını oluşturmuştur. Daha özelde mali tekel gelirleri arasında ise tuz, alkol ve alkollü içkiler ve kibrit ürünlerinin gelirinin toplamı literatürde çokça çalışılan tütünden sonra en büyük payı oluşturmasına karşın, hak ettiği ilgiyi görememiştir. Bu nedenle çalışmada, söz konusu eksiklik nedeni ile tuz, alkol ve alkollü içkiler ve kibrit tekeli ele alınmıştır.