Accounting and Auditing in Turkish Public Economic Enterprises: Assessment and Evaluation from the Foundation of the Republic to Present

Türk İktisadi Devlet Teşekküllerinde Muhasebe ve Denetim: Cumhuriyet’ten Günümüze Tespitler ve Değerlendirmeler

Abstract

CAN, Ahmet Vecdi; KATANALP, Bilge, Accounting and Auditing in Turkish Public Economic Enterprises: Assessment and Evaluation from the Foundation of the Republic to Present, CTAD, Year 18, Issue 35 (Spring 2022), pp. 205 - 231. This study examines the history of accounting and auditing in Turkish Public Economic Enterprises (PEE) beginning from the 1930s. For after the foundation of the Republic of Turkey in 1923, very few businesses were applying the “double-entry” bookkeeping method. Accountants, who knew this method, were almost non-existent. In awareness of this deficiency, Atatürk and his friends, who founded the Republic, organized an industrial congress in the early 1930s. They identified the issues of state capital and industrial investment in various parts of the country, however, only a small number of young staff with business education and a few engineers were to be found. Thus, approximately 150 operating engineers were invited to Turkey from Germany and other developed western countries. Circa fifty of the largest industrial and commercial establishments in the Middle East were put into operation in 1934-1939 within the groundwork, where two banks assumed the holding duties, mostly with the guidance of German experts. But given the lack of preparation and professional staff, the problem of auditing these structures proved being problematic during the process. To this end, an auditing body had been established under the name of Auditing Committee (audit group) in PEE (1938-39). When the German experts started to return to their country due to World War II, Turkish experts tried to develop this auditing body. They put into practice the culture of business auditing, which German experts left behind during their investment activities and reports. They also tried to create uniform financial statements, and consolidated financial statements in line with the German school. These efforts were in accordance with the advanced accounting understanding of the time. However, two important events held up these developments. First was the death of Atatürk in 1938, who was the pioneer of these efforts. Second, Turkey was economically restricted because of the Second World War. For these reasons, the development of Public Economic Enterprises had slowed down and then stopped. Liberal economic policy practices in Turkey started off in 1950. While the weight of PEE in the economy had been around 50%, this rate decreased in the following period with the effect of liberalization. However, the post 1960 administration began to re-engage PEE, which produced major products in the country, and had large infrastructure investments. So, a commission for reorganizing PEEs was established (in 1967). This commission did very important work in the years 1967-71 and for the first time, the PEEs began to implement the uniform chart of accounts in Turkey. During the seventy-year period from 1923 to 1992, when the uniform chart of accounts started to be implemented, the Turkish accounting thought experienced two bright periods, 1938-39 and 1964-71. This progressiveness was evident in both accounting and business auditing practices. These two periods have always attracted attention as the two short periods that Turkish accounting historians are constantly researching. This study delves into these periods in detail, and offers some important assessments and deliberations.

Özet

CAN, Ahmet Vecdi; KATANALP, Bilge, Türk İktisadi Devlet Teşekküllerinde Muhasebe ve Denetim: Cumhuriyet’ten Günümüze Tespitler ve Değerlendirmeler, CTAD, Yıl 18, Sayı 35 (Bahar 2022), s. 205 - 231. Muhasebe ve denetim tarihi alanında yapılan bu çalışmada 1930’lar Türkiye’si İktisadi Devlet Teşekkülleri (İDT) üzerinden inceleme konusu yapılmıştır; zira, 1923 yılında Türkiye Cumhuriyeti kurulduğunda, çok az sayıda işletme “çift yanlı kayıt yöntemi”ni uyguluyordu. Bu yöntemi bilen muhasebeci sayısı ise yok denecek kadar azdı. Cumhuriyeti kuran Atatürk ve arkadaşları, 1930’lu yılların başında bu bilinçle bir sanayi kongresi düzenlediler. Devlet sermayesi ile ülkenin çeşitli bölgelerinde yapılacak sanayi yatırımı konularını saptadılar ancak az sayıda işletme tahsili yapmış genç kadroya ve az sayıda mühendise sahiptiler. Bu nedenle Almanya ve gelişmiş Batı ülkelerinden 150 dolayında işletme mühendisi Türkiye’ye davet edildi. Çoğunluğu Alman uzmanların yol gösterici katkıları ile iki bankanın holding görevini üstlendiği bir alt yapı çerçevesinde elli dolayında, Orta Doğu’nun en büyük sanayi ve ticari kuruluşları 1934-1939 yılları arasında tamamlanarak faaliyete geçirildi. Ancak daha önce hazırlık yapılıp kadrolar oluşturulmadığından, süreç içerisinde bu kuruluşların denetimi sorunu ile karşılaşıldı. Bu amaçla İDT’lerinde Murakabe Heyeti (denetim grubu) adı ile bir denetim organı oluşturuldu (1938-39). II. Dünya Savaşı dolayısıyla Alman uzmanlar ülkelerine dönmeye başladıklarında, Türk uzmanlar bu denetim organını geliştirme çabası içinde oldular. Alman uzmanların yatırım sürecindeki aktiviteleri ve raporları çerçevesinde bıraktıkları işletme denetimi kültürünü uygulamaya koydular. Yine Alman ekolü doğrultusunda tek tip mali tablo ve konsolide mali tablo düzenlemeye gayret ettiler. Bu uğraşlar zamanın ileri düzeyde muhasebe anlayışına uygundu. Ancak yaşanan iki önemli olay bu gelişmeleri durdurdu. Bunlardan ilki bu yöndeki çabaların başında olan Atatürk’ün 1938 yılındaki vefatıydı. İkincisi de İkinci Dünya Harbi nedeni ile Türkiye’nin ekonomik kısıtlamalar içine girmiş olmasıydı. Bu nedenlerle İktisadi Devlet Teşekküllerinin gelişmesi yavaşladı ve durdu. 1950 yılına gelindiğinde Türkiye’de liberal iktisat politikaları uygulanmaya başlandı. İDT’nin ekonomideki ağırlığı %50 dolayında iken bu oran takip eden süreçte liberalleşmenin de etkisiyle düşüyordu. Fakat 1960 sonrası yönetimi, ülkede temel ürünleri üreten ve büyük alt yapı yatırımlarına sahip olan İDT ile yeniden ilgilenmeye başladı. Bu amaçla İDT’lerini yeniden düzenleme komisyonu kuruldu (1967). Bu komisyon, 1967-71 yılları arasında çok önemli çalışmalar yaptı ve Türkiye’de ilk kez İDT’de tekdüzen hesap planı uygulamaya başladı. 1938-39 ve 1964-71 yıllarındaki bu çağdaş muhasebe uygulamaları, 1923 yılından, tekdüzen hesap planının Türkiye genelinde uygulanmaya başlandığı 1992 yılına kadar geçen yetmiş yıllık süre içinde, Türk muhasebe düşüncesinin iki parlak dönemi oldu. Bu gelişmişlik hem muhasebe uygulamalarında ve hem de işletme denetimi uygulamalarında kendini gösterdi. Sözü edilen bu dönemler, Türk muhasebe tarihçilerinin sürekli olarak ilgilendikleri ve araştırdıkları iki kısa dönem olarak her zaman dikkati çekmiştir. Bu çalışmada bu iki dönem üzerinde ayrıntılı olarak durulmuş, bazı önemli tespit ve değerlendirmelerde bulunulmuştur.