A RESEARC ON THE MAMJŪC METHOD IN WRITING OF USŪL AL-FIQH: The Example of Ibn Al-Sāʻātī’s Nihāyat al-Wuṣūl İlā ʻilm al-Uṣūl

FIKIH USÛLÜ YAZIMINDA MEMZÛC METOT ÜZERİNE BİR İNCELEME: İbnü’s-Sââtî’nin Nihâyetü’l-Vüsûl’ü Örneği

Abstract

It is accepted that there are three methods in writing of usūl al-fiqh: Fuqahā, mutakallimīn and mamzūc method/tarīqa al-cemʻ. The first book of usūl al-fiqh written by mamzūc method (the tarīqah al-cemʻ) is Muzaffer al-dīn Ibn al-Sāʻātī's book called Nihāyat al-wuṣūl ilā ʻilm al-uṣūl. Ibn al-Sāʻātī has written his Work on the basis of Usūl al-Pezdevī and Āmidī's al-İhkām. The questions such as “why mamzūc method emerges in a theoretical discipline such as usūl al-fiqh”, "What the purpose of this method is", “at what points and how the mazc/combination occurs” are awaiting to be replied. In this article, the mamjūc method/the tarīqah al-cemʻ, will be examined by taking the Nihāyat al-wuṣūl ilā ʻilm al-uṣūl into the center.

Özet

Fıkıh usûlü yazımında fukahâ, mütekellimîn ve memzûc olmak üzere üç metodunvar olduğu kabul edilir. Memzûc metotla yazılan kitap Muzafferuddin İbnü’sSââti’nin Nihâyetü’l-vüsûl ilâ ilmi’l-usûl’üdür. İbnü’s-Sââti bu eserini Usûlü’lPezdevî ile Âmidî’nin el-İhkâm’ını esas alarak yazmıştır. Memzûc yöntemin nedenortaya çıktığı, amacı, bu mezc işlemin nasıl ve hangi noktalarda gerçekleştiği gibisorular cevaplanmayı beklemektedir. Bu makalede, memzûc metot, Nihâyetü’lvüsûl’ü merkeze alınarak incelenecektir.Memzûc yöntemin ortaya çıkışındaki en önemli etkenlerden birisi, bazı Hanefîusulcülerin “küllî usûl ilkeleri veya aklî ilkeler” konusunda fukahâ yöntemindehissettikleri görece eksikliktir. Bu metodun ortaya çıkışında, diğer İslâmîilimlerdeki mezc işlemini fıkıh usûlü yazımına uygulama arzusu da etkiliolmuştur. Öte yandan bu yöntemin ortaya çıkışında, usûl ilkelerini kelâmîkabuller üzerine inşâ etme; sünnî mezhepler arasında ortak paydalar arama veuzlaşı çabasının etkili olduğunu en azından Nihâyetü’l-vüsûl için kabul etmekmümkün gözükmemektedir.Nihâyetü’l-vüsûl’ün konu dizimi, içerik ve yönteminde el-İhkâm’ın çok fazlabelirleyici oluşu, eserin mütekellimîn metoduna daha yakın olmasına nedenolmuştur denebilir. İbnü’s-Sââtî’nin eseri, fukahâ ve mütekellimin yöntemlerininkarakteristik bütün özellikleri kitabın tamamında geçerli olacak şekildebirleştirmekten uzaktır. Nihâyetü’l-vüsûl’de özellikle karşıt deliller tartışılırkenve tanımlar yapılırken mantık dil ve terimleri kullanılmıştır. Nihâyetü’lvüsûl’deki tanımlarda Âmidî ve İbnü’l-Hâcib’in bariz bir belirleyici sözkonusudur. Bu nedenle tanımlar konusunda mezcden ziyade mütekellimînusûlünün tercih edildiği söylenebilir.İbnü’s-Sââtî fukahâ ve mütekellimîn usûlcülerinin ihtilaf ettikleri meseleleriaktarmaktan kaçınmaz. Onun ihtilaflı konuları görmezden gelerek veya en aza indirerek bir mezc hedeflemediği açıktır. Ayrıca ilke bazında, iki yöntemarasında arabuluculuk, sentez yahut üçüncü bir yol bulma arayışı içerisinde dedeğildir.