Regarding the Spinning Ball Toy in the Dîwân Luγât at-Turk an Expression: “Ķırma Topıķ”

DÎVÂNU LUGÂTİ'T-TÜRK’TE TOPAÇ OYUNCAĞINA DAİR BİR İFADE: “ĶIRMA TOPIĶ”

Abstract

The Dīwān Luγāt at-Turk is a study written in the 11th century, explaining to the reader the necessity of learning Turkish and including all the values of the language. When the studies on this are examined; the topiķ term for the spinning ball in which the name of the material used is incomplete and must be given in the form ķirma topiķ to fully meet the meaning of “spinning ball”. Spinning ball consists of two words in Karakhanid: ķirma and topiķ. The first one indicates the spinning ball in terms of shape, appearance, manufacturing method and so on. The latter points out the spinning ball in terms of roundness and sphericity. In this study, which we defend that when the words ķirma and topiķ are used together, it corresponds to the “spinning ball”; these words were discussed one by one, explanations were supported by different studies, and their etymologies were also mentioned in order to better analyze the words.

Özet

XI. yüzyılda yazılan, Türkçenin öğrenilmesinin gerekliliğini okuyucuya anlatan ve dil bahsinin ihtiva ettiği tüm kıymetleri içeren bir çalışma olan Dīvānu Lugāti't-Türk üzerine yapılan çalışmalar incelendiğinde adını kullanıldığı malzemeden alan topaç için verilen topıķ sözcüğü eksik kalmakta olup bu oyunun anlamının tam karşılanabilmesi için ifadenin ķırma topıķ biçiminde verilmesi gerekmektedir. Topacın; biçimi, dış görünüşü, imâl edilme yöntemi vb. özellikleri hakkında bilgi veren ķırma kelimesiyle yuvarlaklığı, küreselliğini bildiren topıķ kelimesinin bir arada kullanılmasıyla oluşan ķırma topıķ ifadesiyle “topaç” bütünlüğüne kavuşmaktadır. Ķırma ve topıķ sözcükleri birlikte kullanıldığında “topaç”ı karşıladığını savunduğumuz bu çalışmamızda; bu sözcükler tek tek ele alınmış, yapılan açıklamalar birbirinden farklı çalışmalarla desteklenmiş, kelimelerin daha iyi analiz edilebilmesi maksadıyla etimolojilerine de değinilmiştir.