Osmanlı Reform Çağında Dinî Zümreleri Aynılaştırma Çabaları: Tedkîk-İ Müellefat Encümeni Örneği

Efforts to Similarize Religious Groups During The Ottoman Reformation Age: Example of Tadkîk Al- Muallafat Commission

Abstract

Osmanlı modernleşme çabaları bir taraftan devlet ve toplum dinamiklerini Batı ile aynılaştırmayı amaçlayan harici baskılar diğer taraftan da Osmanlı Devleti’nin kendi tarihi serüvenin dayattığı dâhili zorunluluklar eşliğinde gerçekleşmiştir. Özellikle Yeniçeri-Bektaşi sarmalının tasfiyesi, askeri açıdan olduğu kadar dini ve kültürel açılardan da ciddi değişim ve dönüşümlere yol açmıştır. Devlet, sınırları belli olmayan geniş bir ontolojik ve epistemolojik alana sahip olan irfan gelenekleri yerine tarihi birliktelik tecrübesinin de etkisiyle reformun seküler baskılarını meşrulaştırma hususunda Sünni/kitabi İslam’ı tercih etmiştir. Başka bir deyişle Toplum, İslam’ın bu yorumu etrafında dinî ve kültürel olarak aynılaştırılmak istenmiştir. Bu durum söz konusu çevrelerin tasfiyesinden ziyade onların inanç ve zihin dünyalarını sınırlandıracak, kitabi İslam dairesine çekilmelerini sağlayacak politikalar eşliğinde yapılmaya çalışılmıştır. Ulema ile meşayihin, medrese ile tekkenin homojenleştirilmesini de öngören bu politikalar II. Mahmut döneminden itibaren şekillenmeye başlamış ve sonraki dönemlerde çeşitlendirilerek devam etmiştir. İşte bu makale söz konusu sürecin en açık göstergelerinden birisi olup Bâb-ı Meşîhat çatısı altında kurulan Tedkîk-i Müellefat Encümeni’n faaliyetlerini konu almıştır.

Özet

In Ottomans, the efforts for modernization took place under external pressures trying to Westernize the dynamics of the state and society and internal difficulties presented by the historical adventure of Ottoman State. In particular, disposition of the Janizary-Bektashi spiral did not only led to significant changes and transformations in military terms, but also in religious and cultural aspects too. Rather than the insight traditions with a wide ontological and epistemological area with no borders, the state has preferred the Sunni/academic Islam which was in a more preferable condition in terms of legitimizing the secular pressures of reformation and the society was tried to be made religiously and culturally similar around it. This was done with policies limiting the faiths and minds of certain groups, trying to pull them towards academic Islam, rather than disposing those groups. These policies, also projecting to homogenise ulama and meshayeh, madrasa and monastery, started to take shape with Mahmood II, and continued in the following periods with variations. This report is about the activities of Tadkîk al-Muallafat Commission, one of the most obvious indicators of that period and established under the roof of Bâb al-Mashîhat.