Cypress Tree in Sufısm and its Reflectıons in Turkısh-Islamıc Art

TASAVVUF DÜŞÜNCESİNDE SERVİ AĞACI VE TÜRK-İSLAM SANATINDAKİ YANSIMALARI

Abstract

The tree cult, which is among the common symbols of world cultures, continued its existence for centuries in the pre-Islamic Turkish cultural world. The Turks, who preserved their old lives, habits and religious remnants for generations after accepting the religion of Islam, continued to preserve the sacred tree cult in their cultural basins by interpreting it with a new understanding within the framework of the religion they adopted later on. When it is retraced, the source of cypress motif, which is seen in every field in Turkish-Islamic decoration art, it is understood that it is nourished by, on one hand, the “tree of life” cult in the preIslamic Middle East Turkish culture while, on the other hand, by the artistic values inherited from the indigenous civilizations in the wide geography where Turkish art spread. With the acceptance of Islam by the Turks, the cypress tree, which gained new iconographic meanings in Sufi philosophy by being identified with the concepts of “sacred tree” or “tree of paradise” in Qur’an, is found in the repertoire of Turkish-Islamic decoration art, which is an art of contemplation. The cypress tree motif, with its various shape and form features, it revealed a mystical world with its rich iconographic meanings as well as gave an aesthetic appearance to any work of art including this motif. In this study, evaluations were made in the light of examples about the place of the cypress tree, one of the trees considered sacred among the Central Asian Turks before Islam, in the Turkish-Islamic Sufi thought system and its reflection on the works of art after the Turks accepted Islam.

Özet

Dünya kültürlerinin ortak sembolleri arasında yer alan ağaç kültü İslam öncesi Türk kültür dünyasında da yüzyıllar boyunca varlığını sürdürmüştür. İslam dinini kabul ettikten sonra eski yaşamlarını, alışkanlıklarını ve dinî adetlerini nesiller boyunca korumuş olan Türkler kutsal ağaç kültünü de sonradan benimsedikleri İslam dini çerçevesinde yeni bir anlayışla yorumlayarak kültürel havzalarında korumayı sürdürmüşlerdir. Türk-İslam bezeme sanatı içinde her alanda görülen servi ağacı motifinin kaynağına inildiğinde bir taraftan İslam öncesi Orta Asya Türk kültüründeki “hayat ağacı” kültü, diğer taraftan Türk sanatının yayıldığı geniş coğrafyada yer alan yerli uygarlıklardan miras kalan sanatsal değerlerden beslendiği anlaşılmaktadır. Türklerin İslamiyet’i kabul etmeleri ile birlikte Kuran-ı Kerim’deki “kutsal ağaç” veya “cennet ağacı” kavramı ile özdeşleşerek tasavvuf düşüncesinde yeni ikonografik anlamlar kazanan servi ağacı, bir tefekkür sanatı olan Türk-İslam bezeme sanatı repertuvarında kaynağını tasavvuf düşüncesinden alan zengin ikonografik anlamları ile ön plana çıkmıştır. Servi ağacı motifi çeşitli şekil ve form özellikleri ile üzerinde yer aldığı sanat eserlerine estetik bir görünüm kazandırmanın yanı sıra zengin ikonografik anlamları ile mistik bir dünyayı da gözler önüne sermiştir. Bu çalışmamızda İslam öncesi Orta Asya Türkleri arasında kutsal kabul edilen ağaçlardan birisi olan servi ağacının Türklerin İslamiyet’i kabul etmelerinden sonra Türk-İslam tasavvuf düşünce sistemindeki yeri ve Türk-İslam sanatına yansımaları üzerine örnek eserler ışığında değerlendirmeler yapılmıştır.