Queenly Gifts to Golden Sardis and the Temple of Artemis

Abstract

Th e Temple of Artemis at Sardis started as a Seleucid Building soon after the Battle of Koroupedion in 281 B.C., which gave Seleucos I, Nikator the control of Asia Minor. Political and economic considerations support the view that only powerful and stable dynasty could have undertaken such a massive project, probably inspired by the great Archaic temples of Ionia. Upon the death of Seleucos a few months after his great victory, his son Antiochus I Soter and his wife Queen Stratonike made Sardis their home, the off icial western capital of the Seleucid Empire while the temple was probably location of the royal archives. Sardis was the city where Stratonike lived her life as queen and basilissa for 27 years till her death in 253 B.C. A Macedonian princess, daughter of Demetrius II, Stratonike, known for her beauty, was married to Seleucos around 300 B.C. When her stepson, the young Antiochus fell hopelessly in love with her, Seleucos divorced Stratonike in 294 B.C. so that his beloved son could marry her—a colorful story, which inspired generations of and writers, and can be explained, at least partly, by practical and political reasons. A wealthy and generous patron of cults and sanctuaries all her life, Stratonike became an eff ective ambassador between cultures and dynasties, and a “bridge” between the Seleucid east and Antigonid west. Soon after she set up residence in Sardis, Stratonike made an unusual dedication to Artemis in the form of a marble ball, probably an expression of the queen’s desire and decision to crown the temple-less sanctuary of her chosen city with a temple. Curiously, barely two generations before Stratonike, Sardis had been home to another powerful Macedonian queen, Cleopatra II, daughter of Philipp II and sister of Alexander the Great. Her semi-exile at Sardis for 12 years, ended with her tragic murder by the orders of Antigonus Monophthalmus, Stratonike’s grandfather. One of the leading contenders to Alexander’s throne, he probably feared her intelligence and power. As she strolled in the gardens of the royal palace at Sardis, and knowing all this, Stratonike must have pondered on the sad fate of her kinswoman. Th e Seleucid builders completed only the marble cella of Artemis’s temple, which must have been functional by the middle of the third century B.C. More than three centuries later, when Sardis was granted its second neokorate privilege under Hadrian, the temple was re-designed, and partially finished as a gigantic Ionic pseudodipteros, though in a manner very diff erent from Anatolian pseudodipteros models started by Hermogenes. Th e cella was divided in the middle, Artemis retaining the original west side, the imperial cult and its masters occupying the newly created east cella. Although we lack hard evidence for proof, based on circumstantial but cogent evidence, and historical context, we maintain that the beautiful Temple of Artemis was the inspiration and the gift of Queen Stratonike of Sardis.

Özet

Sardes’deki Artemis Tapınağı’nın yapımına I. Seleukos Nikator’a MÖ 281’de Anadolu’yu kazandıran Koroupedion savaşının hemen ardından başlandığını sanıyoruz. Politik ve ekonomik görüşler, Ionia’nın dev arkaik tapınaklarından esinlenen bu görkemli projeyi ancak kuvvetli ve istikrarlı bir yönetimin üstlenebileceğini varsayar. Seleukos’un zaferinden birkaç ay sonra öldürülmesiyle Sardes, yeni kral I. Antiokhos ve kraliçesi Stratonike’nin mekan tuttukları bir Seleukos batı başkenti olmuştu. Ayrıca, Didyma’da bulunan ve MÖ üçüncü yüzyıl ortalarına tarihlenen bir yazıta göre Sardes Artemis Kutsal Alanı, Seleukos krallık arşivlerinin saklandığı bir merkez olduğu için burada aynı tarihlerde tapınak yapılmış olmalıydı. Stratonike, Sardes’de yirmi yedi yıl yaşadı ve MÖ 253’de öldü. Stratoniuke, II. Demetrius’un kızı, Antigonus Monophthalmus’un torunu ve güzelliğiyle ün yapmış bir Makedonya prensesiydi. MÖ 300 civarında hanedanlar arası bir yakınlaşmayla, I. Seleukos Nikator’la evlendi. Ancak, kralın oğlu Antiokhos genç Stratonike’ye tutulunca, karasevdalı oğlu üvey annesi ile evlenebilsin diye Seleukos MÖ 294’de Stratonike’yi boşadı. Asırlar boyu sanatkâr ve yazarlara ilham kaynağı olan Stratonike’nin bu değişik evliliğinin şüphesiz pratik ve politik yönleri de vardı. Stratonike’yi yaşamı boyunca kült ve dini vakıfl ara cömert bağışlarda bulunan, tapınak yapan, becerikli ve akıllı bir “kuzeyli kadın” olarak tanıyoruz. Onun kültürler ve hanedanlar arasında kurduğu köprüleri düşünerek, yaşadığı kent olan Sardes’in Artemisionu ile de yakın ilişkiler kurması beklenir. Ayrıca, Sardes’de Artemis’e sunduğu olağanüstü ‘top’ şeklindeki adak üzerindeki bağış yazıtını o ana kadar tapınaksız olan Sardes kutsal alanını bir tapınakla taçlandırma kararlılığının bir göstergesi olarak yorumlayabiliriz. Stratonike’den iki nesil önce Sardes başka bir güçlü ve soylu Makedonyalı kadın olan, II. Philippos’un kızı, Büyük İskender’in kızkardeşi Kraliçe II. Kleopatra’ya da kapılarını açmıştı. Kleopatra yarı-sürgün olarak Sardes’de on iki yıl yaşadı; onun kuvvet ve nüfuzundan korkan, Antigonus Monophthalmnus tarafından öldürüldü. Sardes’de sarayının bahçelerinde gezinirken, Stratonike bu kuzeyli hanedanın bir parçası olarak bahtsız hısmının acı kaderini hatırlamış olmalıdır. Seleukosların ancak mermer cellasını bitirebildikleri Sardes Artemis Tapınağı MÖ üçüncü yüzyıl ortalarında kullanılıyordu. Bundan üç asır sonra Sardes’e Hadrianus tarafından ikinci neokoros ayrıcalığı bahşedilince, tapınağın bir pseudodipteros olarak yeniden yapılandığını biliyoruz. Bu şekliyle de bitirilemeyen Sardes pseudodipterosu, Anadolu’nun Hermogenes pseudodipteros tip ve tasarımlarının dışında ve sıradışı bir mimari sergiliyordu. Cella ortadan bir duvarla ikiye bölünerek, Artemis’e küçük batı tarafı verilmişti; imparatorluk kültü ve dev kült heykelleri de yeni doğu cellası’na yerleşmişlerdi. Her ne kadar elimizde kesin bir kanıt olmasa da, Sardes Artemis Tapınağı’nın gerçekleşmesine işaret eden kuvvetli tarihi ve kültürel verilere ve ikinci derecede kanıtlara dayanarak, tapınağın yapıcı ve yaratıcı ilham kaynağının Sardes’in kraliçesi Stratonike olduğuna inanıyoruz.