Kuman, Memlûk, Ermeni Kıpçak ve Karay Türkçelerindeki Kip Eklerinde Görülen Farklılıklar Üzerine

On the Differences in Modal Suffixes of Cuman, Mameluke, Armenian Kipchak and Karaim Dialects

Özet

Tarihte Kıpçak Türkçesi, Kuman-Kıpçak boylarını teşkil eden ve Deşt-i Kıpçak, Güney Rusya, Kırım, Doğu Avrupa, Mısır ve Suriye coğrafyalarında yaşayan Kıpçak Türklerin konuşma ve yazı dilidir. Bununla birlikte Kıpçak Türkçesi çağdaş temsilcileriyle günümüzde en geniş coğrafyada varlığını devam ettiren bir Türk lehçesidir. Kıpçak Türkçesinin tarihî kolları arasında gösterilen Kuman, Ermeni Kıpçak ve Memlûk Kıpçak Türkçeleri ile Kıpçak Türkçesinin hem tarihî hem çağdaş dönemleri içerisinde yer alan Karay Türkçesi sosyo-linguistik açıdan karşılaştırmalı olarak incelenmesi gereken önemli lehçelerdir. Aralarındaki dilbilgisel ortaklıklar ve farklılıklar onların Türk dili içerisindeki yerlerini tespit etme ve Kıpçak Türkçesinin tarihî seyrini ortaya koyma bakımından da özgün bir değer taşımaktadır. Kuman Türkçesi, 14. yüzyılda yazılmış olduğu kabul edilen Codex Cumanicus adlı eserle; Memlûk Türkçesi, 14-15. yüzyıllarda Memlûk devleti sınırları içerisinde meydana getirdiği eserlerle; Ermeni Kıpçak Türkçesi, Doğu Avrupa’da 16-17. yüzyıllar arasında ortaya koyduğu eserlerle; Karay Türkçesi de 16-21. yüzyıllar arasında Kırım başta olmak üzere Doğu Avrupa’da kaleme aldığı eserlerle yazı dili olmuş lehçelerdir. Dilbilgisi çalışmalarında şekil özellikleri konusu içerisinde kip ekleri özel bir yere sahiptir. Öyle ki kip ekleri kimi zaman bir dilin, lehçenin ya da ağzın tarihî seyrine ışık tutarak lehçeler arası değişim ve etkileşimi de ortaya koyabilmektedir. Bu çalışmada Kuman, Memlûk, Ermeni Kıpçak ve Karay Türkçelerinde kullanılan kip ekleri ortaya konularak bu lehçelerdeki kip eklerinde görülen farklılıklar tespit edilecek ve konu ile ilgili değerlendirmelerde bulunulacaktır.

Abstract

In history, the Kipchak Turkic are the speech and writing language of the Kipchak Turks which constitute the Kuman-Kipchak tribes and the living in the regions to Deşt-i Kipchak, South Russia, Crimea, Eastern Europe, Egypt and Syria. However, Kipchak Turkic is a Turkish dialect that continues its entity in the largest geographical area nowadays with its contemporary representatives. Cuman, Armenian Kipchak and Mameluke Kipchak dialects of Turkic are among the historical branches of Kipchak Turkic. These dialects and Karaim dialect which is in both historical and contemporary periods of Kipchak Turkic are important dialects which should be studied comparatively in terms of sociolinguistic. There are some grammatical partnerships and differences between these dialects. This situation is also important in terms of to determine their place in the Turkic language history and revealing the historical development of Kipchak Turkic. The only work of Cuman Turkic is Codex Cumanicus, which is considered to have been written in the 14th century. Mameluke Turkic works were written in the borders of the Mameluke state for centuries, in the 14th-15th centuries. The works of Armenian Kipchak Turkic are written in Eastern Europe, in 16th-17th centuries. The works of Karaim Turkic were written also in Eastern Europe, especially in the Crimea, for 16th-21st centuries. At the same time, these works are important in terms of literary languages. In the grammatical studies, the modal suffixes have a special place in the shape features. Such that the modal suffixes can exhibit the changes and interactions between dialects by shedding light on the history of a language and dialect. In this study, the modal suffixes used in Cuman, Mameluke, Armenian Kipchak and Karaim Turkic are introduced and the differences observed in the modal suffixes in these dialects will be determined and the related evaluations will be made.