Vakti Fethetmek: Mîkât İlmi Geleneğinde Rub'u'l-mukantarât Yapım Kılavuzu Örneği Olarak Muhammed Konevî'nin Hediyyetü'l-mülûk'u

Özet

İslâm coğrafyasındaki astronomi faaliyetlerinin en önemli sonuçlarından biri alet imalatı alanında olmuştur. Trigonometrinin daha önce olmadığı kadar üst düzeyde başarıyla kullanılması, İslâm astronomlarının yeni aletler ve imalat teknikleri geliştirmesine imkân sağlamıştır. Bu türünün ilk örneği aletlerden biri rub'u'l-mukantarâtdır. Çok hassas ölçüm yapmaya yarayan bir alet olmamakla birlikte rub'u'l-mukantarât, usturlabın önyüzü ve örümceği üzerindeki tüm daire ve yayları çeyrek daire üzerinde gösteren pratik bir alettir. Bu küçük ve taşınabilir alet, basit düzeyde astronomi bilgisine ve bir kullanım kılavuzuna sahip herkesin yararlanabileceği niteliktedir. Bu nedenle özellikle mîkât ilmiyle uğrayan astronomlar arasında meşhur olmuştur. Rub'u'l-mukantarât yaygın kullanılmakta ise de bu aletin yapımına dair kılavuz eserler çok nadirdir. Osmanlılarda mîkât ilmiyle iştigal eden astronomların en önemlilerinden Muhammed b. Kâtib Sinan el-Konevî el-Muvakkit (ö. 930/1524 sonrası), rub'u'l-mukantarât yapımına dair iki risale kaleme almıştır: Hediyyetü'l-mülûk ve Risâle fî vaz'i'r-rub'u'd-dâireti'l-mevzu' 'ale'l-mukantarât. Bu iki risale, alet yapım kılavuzu türünde Türkçe yazılan en eski eserler arasındadır. Bu makale, Konevî'nin Hediyyetü'l-mülûk'teki ayrıntılı anlatımını esas alarak alet yapım kılavuzlarını tanıtmayı amaçlar. Bu itibarla Konevî'nin talimatlarını adım adım izler ve hazırladığı cetvellerdeki sayısal verileri kullanır. Çalışmanın sonunda, bu talimatlara uygun olarak bir rub'u'l-mukantarât çizilmiştir. Ayrıca ayrıntılı araştırma yapacaklar için risalenin çeviriyazısı ekte sunulmuştur

Abstract

Perhaps the most fruitful and valuable outcome of the astronomical developments in the Muslim World is the extraordinary advancement of instrumentation. With the application of trigonometry on a higher level and accuracy than ever before, Muslim astronomers of the Middle Ages developed new devices and techniques. One of these first of its kind devices is astrolabe quadrant which is the simpler and easy-to-use version of an astrolabe. Astrolabe quadrant, albeit less accurate than large scale instruments, is quite practical since it has all the markings of an astrolabe's front and rete, only inside of a quadrant of circle. This small and portable device can be used by anyone who has basic knowledge on astronomy and a simple manual for its use. It became popular, specifically among the astronomers who worked on timekeeping. Although it is a very popular instrument, manuals for making it are quite rare. Muhammad ibn Katib Sinan al-Qunawi al-Muwaqqit (d.1524 circa), one of the most important Ottoman astronomers who worked on timekeeping, wrote two treatises about making of astrolabe quadrant: Hadiyyat al-Muluk and Risala fi ma'rifat wad' al-rub' al-dairat al-mawdu' 'ala al-muqantarat. Each of these treatises is one of the earliest manuals for instrument-making in Turkish. This article aims to introduce the manuals for instrument-making with the example of Qunawi's detailed explanatory remarks in his Hadiyyat al-Muluk. It follows his instructions step by step and uses his tables. In the end of the article there is a drawing of an astrolabe quadrant drawn according to Qunawi's instructions. For intensive researchers, transliteration of the treatise is included in the appendix