Kemalpaşazâde’nin Tecrîd Eleştirisi ve Yeniden İnşası Olarak Tecvîdü’t-Tecrîd: İnceleme ve Tenkitli Neşir

Özet

Osmanlı döneminin en seçkin âlim ve filozoflarından olan ve en çok eser veren müellifler arasında yer alan Kemalpaşazâde’nin (ö. 940/1534) “tağyîr”, “ıslâh” ve “tecvîd” gibi başlıklar altında yaptığı çalışmalarla kendinden önceki temel metinlere yönelik bir eleştiri projesi geliştirdiği görülür. Lisanî, aklî ve naklî ilimlerdeki bazı öncü ve etkin metinlerin gerek form gerekse içerik yönünden güçlü bir tenkidini ve daha sonra da bunların açımlanmasını amaçlayan bu projesine o, Nasîrüddin et-Tûsî’nin (ö. 672/1274) Tecrîdü’l-i‘tikâd’ını da dâhil etmiştir. Bu çerçevede Kemalpaşazâde, Tecvîd metniyle Tecrîd’in yeniden yazımını; Şerhu Tecvîdi’t-Tecrîd ile de bunun şerhini hedeflemiştir. Aslında onun Tecrîd’e ilgisi bunları aşmakta ve farklı bir şerh çalışması (Şerhu’t-Tecrîd) yanında –Hâşiye li-Hâşiye-ti’l-Celâl örneğinde görüldüğü üzere– kendisinden önceki bazı Tecrîd haşiyelerine yazdığı haşiyeleri de kapsamakta-dır. Kemalpaşazâde’nin dile getirilen bu tenkit projesi ve Tecvîd eksenli çalışmaları ne yazık ki, henüz gerekli ilgiyi görememiştir. Bu makale, Kemalpaşazâde’nin genel olarak Tecrîd çalışmalarına odaklanmakta; özel olarak da onun Tecvîd eserinin incelenmesini ve eldeki mevcut nüshalara göre ilk defa tam bir tenkitli neşrini hedeflemektedir. Bu çerçevede makale dört bölümden oluşmaktadır: “Tecrîd’den Tecvîd’e Osmanlı’da Tecrîd Geleneği”; “Kemalpaşazâ-de’nin Tecrîd Çalışmaları”; “Kemalpaşazâde’nin Tecrîd Tenkidi: Tecvîdü’t-Tecrîd” ve son bölümde eserin neşri.

Abstract

Kemālpāşāzāde Aḥmed Efendī (d. 940/1534) who is one of the most distinguished and prolific scholars and philosophers of the Ottoman era presented systematic criticisms towards some earlier foundational texts under the titles of “Tağyīr (Redesign)”, “Islāh (Correction)”, and “Tajwīd (Refine)”. His critical project incorporated a solid criticism of some seminal and influential works in linguistic, rational, and traditional sciences, both in form and content. Naṣīr al-Dīn al-Ṭūsī’s (d. 672/1274) Tajrīd al-I‘tiqād was also part of this project. In his work entitled Tajwīd, Kemālpāşāzāde re-wrote Tajrīd, and his Sharḥ Tajwīd al-Tajrīd presents a commentary on it. Kemālpāşāzāde’s interest in Tajrīd was, in fact, not limited to these two. In addition to a separate commentary (Sharḥ al-Tajrīd), he wrote also superglosses on some glosses on Tajrīd, such as Ḥāshiya li-Ḥāshiyat al-Jalāl. So far, neither his general critical project nor these two works on Tajrīd have been subject to due scholarly interest. In this article, we focus on Kemālpāşāzāde’s studies on Tajrīd and present a detailed study of Tajwīd, as well as its critical edition for the first time based on extant manuscript copies. Thus, the article is divided into four parts: “The Ottoman Tajrīd Tradition-From Tajrīd to Tajwīd”, “Kemālpāşāzāde’s works on Tajrīd ”, “Kemālpāşāzāde’s Critique of Tajrīd: Tajwīd al-Tajrīd”, and the critical edition of Tajwīd al- Tajrīd.