Anlambilim, Söz-dizimi ve Rabıtaya Dair Yeni Bir Kabul: Kutbüddin er-Râzî et-Tahtânî’nin Levâmiu’l- esrâr’daki Atomik Önermeleri Tahlili Üzerine Notlar

Özet

Mantık ilminde Kutbüddin er-Râzî bariz bir şekilde katı bir İbn Sînâcıydı. Ancak Urmevî’nin mantık eseri Metâliu’l-en-vâr’a yazdığı ve oldukça etkili olan şerhinde Kutbüddin er-Râzî, açıkça İbn Sînâ’yı eleştirir ve atomik önermeleri tuhaf bir tahlile tabi tutar. Yalnızca iki yazmada bulunan sonraki eklemeler bize gösteriyor ki Kutbüddin er-Râzî’nin, atomik öner-melere dair yapılan geleneksel anlam ve söz-dizim açıklamalarıyla başı dertteydi. Ona göre bu açıklamalardaki esas problem karmaşık rabıta anlayışıydı. “A B’dir” şeklindeki atomik önermelerde rabıta, B’nin A’ya yüklendiğini belirten kelimedir. (İn-gilizcede is, Yunancada esti, Arapçada ise genellikle ifade edilmez.) İbn Sînâ, Aristoteles’in estisinin Arapça bir karşılığının bulunmaması nedeniyle, Arapça bir zamir olan hüvenin atomik önermenin kalıbının tamamlanabilmesi için kullanılması gerektiğini iddia etmiştir (“Cîm hüve bâ” gibi). Kutbüddin er-Râzî ise, bunun birçok açıdan hatalı olduğunu düşünmektedir. Yapılan hatayı daha da belirgin kılmak için, önermenin yüklemleme nispetini önermenin hükmünden ayırarak yüklemler için birleşik bir doymamışlık kavramı üretir ve bir hükmî nispet açıklamasında bulunur. Bu tuhaf tahlilin sonucunda ise Aristoteles’in secundum adiacens ve tertium adiacens arasında yaptığı ayrım yeniden yorumlanmıştır.

Abstract

n logic, Quṭb al-Dīn al-Razī was broadly an orthodox Avicennian. However, in his enormously influential commentary on al-Urmawī’s logic handbook Maṭāliʿ al-anwār, he explicitly criticizes Avicenna and advances a novel analysis of atomic propositions. As a later addition that only survives in two manuscripts shows, Quṭb al-Dīn was troubled by traditional accounts of the syntax and semantics of atomic propositions. For him, the main problem was a confused understanding of the copula. In atomic propositions of the form “A is B,” the copula is the word that indicates that B is predicated of A (“is” in English, “esti” in Greek, but not usually expressed in Arabic). Avicenna had maintained, for lack of an Arabic equivalent to Aristotle’s “esti,” that the Arabic pronoun “huwa” should be used to form complete atomic propositions (e.g., “Jīm huwa bā’”). Quṭb al-Dīn considers this to be mistaken on several levels. To straighten out the mistake, he disambiguates the predicative nexus of a proposition from its judgment, formulates a unified notion of unsaturatedness for predicates, and gives an account of the judgment-nexus. An upshot of this novel analysis is a reinterpretation of the Aristotelian distinction between secundum adiacens and tertium adiacens propositions.