İslam Mantık Geleneğinde Tanım Teorisi Eleştirilerine Bir Giriş: Tam Tanım, Kendisiyle Tanım Mıdır?

Özet

Bu makale Fahreddin Râzî’nin “tam tanım (el-haddu’t-tâm) mümkün değildir” iddiasını ele almakta bu tezin etkilerini, taraflarını ve özellikle Osmanlı Filozofu Taşköprîzâde’nin Râzî karşıtı pozitif argümanını incelemektedir. Râzî’nin negatif argümanı tam tanımın aslında bir şeyi kendi kendisiyle tanımlamak olduğunu iddia eder. Zira tam tanımda, tanımlanan nesnenin parçalarının tamamı, tanımlayıcı unsur tarafından içerilir ve nesne bu parçaların toplamına özdeştir. O halde tam tanım aslında bir şeyi kendisiyle tanımlama hatasını içerir. Bu argümana karşıt olarak Taşköprîzâde, “tam tanım mümkündür”ü savunur. Zira tam tanımda her ne kadar tanımlanan nesne ile tanımlayıcı unsurlar aynı şeyleri içerseler de onların zihnimize sunulma formları farklıdır. Yani tam tanımda tanımlanan nesne ile tanımlayıcı unsurların aynı içerikte olmaları yetmez. Onların formları da aynı olmalıdır. O halde bu iki birim arasında formel bir farklılık olduğu gösterilebilirse tanımlanan nesne ile tanımlayıcı unsurlar arasında bir özdeşlik kurulamaz. Bu makalede birbirine karşıt iki yaklaşımın argümanlarını form ve içerik yahut anlam ve gönderim ayrımlarını kullanarak göstermeye çalıştım. Tam tanım probleminde her iki taraf da tanımlayan ile tanımlananın içeriklerini aynı kabul eder. Asıl tartışma bu içeriklerin hangi formlarda zihnimize sunulduğuna kilitlenmiştir. İşte makalemizde iki karşıt anlam teorisinin tam tanım özelindeki argümanlarını irdeleyecek bu problemin anlama ilişkin “sabit form teorisi” ile “değişken form” teorisi nedeniyle ortaya çıktığını göstereceğiz. Fahreddin Râzî ile Taşköprîzâde arasındaki dönem içinden Tûsî tam tanımı savunmuş, Îcî ise onun argümanını çürütmüştür; araştırmada sınırlı da olsa bu iki filozofun argümanlarını da inceledik.

Abstract

This article deals with Fakhr al-Dīn al-Rāzī’s argument, which is that “complete definition is impossible,” and examines its influence on relevant discussions in later periods, as well as how subsequent scholars are engaged with this argument. Particularly, it will focus on the positive argument proposed by Tashkoprīzāde, an eminent sixteenth-century Ottoman philosopher, which challenges al-Rāzī’s position on the subject. According to al-Rāzī’s negative argument, the complete definition is actuall y circular definition, because it entails that the whole parts of a definiendum are contained by its definiens, and that the object is identical to the total of those parts. And so, complete definition indicates the error of circular definition. As opposed to al-Rāzī’s argument, Tashkoprīzāde holds the idea that “complete definition is possible”. For him, although what definiendum and definiens contain are the same, their forms of being presented in our minds are different. In other words, if one talks about the complete sameness in definiendum and definiens, not only what they contain should be the same, but also their forms should be identical. Therefore, according to Tashkoprīzāde, in order to express that definiendum and definiens are not identical, it is enough to demonstrate that they are different in terms of their forms. In this paper, I aim to compare and contrast these two contradictory arguments, by referring to the distinction between form and content, i.e. meaning and reference. In the problematique of complete definition, both sides deem the contents of definiendum and definiens to be the same. However, the main discussion between them is related to the forms in which those contents are represented in the mind. In this paper, I investigate the arguments of the two opposite theories of meaning, regarding complete definition, demonstrating that the reason behind the emergence of this issue has to do with the fixed and changeable form theories, both related to meaning. For the period between al-Rāzī and Tashkoprīzāde, Naṣīr al-Dīn al-Ṭūsī defends the idea of complete definition, whereas ʿAḍūḍ al-Dīn al-Ījī rejects his argument. This paper also refers to these philosophers briefly.