Zihnî Varlık Tartışmalarının Klasik Sonrası Dönemde Alımlanışı: Bilginin Mahiyeti ve Kategorisi Bağlamında Bir İnceleme

Özet

İbn Sînâcı varlık anlayışının temel kabulleriyle bilgi nazariyesi arasındaki gerilimin en fazla su yüzüne çıktığı hususlardan biri, zihnî varlık fikri etrafında yapılan tartışmalardır. Fahreddin er-Râzî’nin İbn Sînâ felsefesinin imalarını ortaya çıkarmaya yönelik gayretlerinin sonucunda bir problem alanı haline gelen zihnî varlık bahsi, tarihsel süreç içerisinde bir taraftan bu fikri savunma adına ortaya konulan argümanlara sahne olurken, diğer taraftan İbn Sînâcı idrak ve bilgi teorisinin önemli meydan okumalarla karşı karşıya kalıp eleştiri oklarının hedefi haline gelmesinin akabinde farklı açılımlarla ve yaklaşımlarla genişleyen bir hüviyete sahip olmuştur. Bu çalışma zihnî varlık fikrine yöneltilen en önemli eleştiriyi ve bu bağlamda ortaya çıkan sorunu çözmeye yönelik yaklaşımları mercek altına almaktadır. Söz konusu eleştirinin ve çözüm arayışlarının on üçüncü yüzyıldan on dokuzuncu yüzyıla kadar cereyan eden zihnî varlık tartışmalarının önemli bir parçası olduğunu söylemek mümkündür. Eleştiri temelde zihnî suretin bilgi olması ile hariçteki nesnesine mahiyet açısından eşit olması arasındaki gerilimi hedef almaktadır. Buna göre zihnî suret bilgi olup nitelik kategorisinde yer alan bir arazdır. Eğer idrake konu olan şey bir cevherse ve bu cevherin zihindeki sureti mahiyet açısından ona eşit ise, zihindeki suretin de cevher olması gerekir. Bu durum suretin hem cevher hem araz olması sonucunu ortaya çıkarmaktadır. Zihnî varlık tartışmasının izini bu eleştiri üzerinden sürmeyi amaçlayan bu makalede şu hususlar ele alınmaktadır: (i) Râzî’nin eleştirileriyle şekillenmeye başlayan zihnî varlık tartışmasını tarihsel süreç içerisinde taşıyan mecra ve kanallar. (ii) Bilgi-zihnî varlık ilişkisinin mahiyeti (iii) Bilginin kategorisiyle ilgili eleştiri ve çözüme yönelik teklifler.

Abstract

The ‘mental existence’ is one of the great discussion topics in which the tension between the basic assumptions of Avicennian conception of existence and theory of knowledge became apparent. The accomplishments of Fakhr ad-Dīn ar-Rāzī in reading between the lines of Avicennian philosophy made it a matter of debate and thereby the history of Islamic thought witnessed some arguments supporting the idea of mental existence on one hand and the expansions and various treatments of the topic as a result of harsh criticism against the idea and challenges posed by opponents on the other hand. This work puts under scope the most important criticism and correspondingly the approaches that are adopted to solve the problem. It is possible to say that the criticism and search for solution are an important part of the mental existence debate from thirteenth down to the nineteenth century. Criticism primarily takes aim at the tension between the idea that the mental form is knowledge and the assumption that the essence of entity which is conceived brings into existence in the mind. As specified by the opponents, according to Avicennian theory the mental form is knowledge and knowledge is an accident belongs to the category of quality. If the conceived entitiy is substance and its mental form essentially equals the entity, then the mental form is required to be a substance too. This entails a result that the mental form belongs to both the category of substance and accident. In this article which aims to trace the mental existence debate over this argument we deal with the following matters: ı. The courses and paths that carry the debate which has begun to shape with Fakhr ad-Dīn al-Rāzī’s critiques ıı. The analysis of the argument based on the category of knowledge ııı. The answers and solutions proposed for the problem.