Osmanlı Ülkesinde Bir On Beşinci Asır Memlük Astronomu: Ömer ed-Dımaşkî ve Mîkât İlmi Mecmuası Hamidiye 1453

Özet

Osmanlılarda bilimsel hareketliliğin başladığı on beşinci asır, bilimsel bilginin İslam medeniyetinde üst düzeye ulaştığı bir dönemdir. Osmanlıların tekerleği yeniden icat etmek gibi bir kaygıları olmadığından, bu tekemmül etmiş bilgi birikimini çeşitli yollarla edinmeyi tercih ettikleri görülür. Yazma eserleri kopyalama, doğudaki siyasi karmaşadan kaçan ulemaya güvenilir yaşam imkânları sunma, medreseler inşa etme bu yollardan bazılarıdır. Cebir, aritmetik, heyet ilmi gibi matematiksel bilimlerin çoğu birbirini takip eden Merâga, Tebriz ve Semerkant okullarından aktarılmıştır. Fakat mîkât ilmi, özgün bir kaynağa sahiptir. On üçüncü ve on beşinci yüzyıllar arasında Memlük astronomları özel olarak mîkât ilmiyle uğraşmış ve bu alanda bilinen en kapsamlı ve yetkin eserleri meydana getirmişlerdir. Doğal olarak Osmanlıların mîkât ilmini benimseyişi de onların çalışmaları üzerinden olur. Bu makale, bu benimseyiş sürecinin tam olarak ne zaman başladığını tartışır ve on beşinci asırda Edirne ve İstanbul’da yaşamış Şam kökenli bir Memlük astronomu olan Ömer ed-Dımaşkî’yi bu sürecin tetikleyicisi olarak tanıtır. Onun hazırladığı mîkât ilmi mecmuası, Hamidiye 1453, ayrıntılı biçimde incelenir ve eserde bulunan deliller üzerinden bu mecmuanın Memlük-Semerkant-İstanbul üçgeninde nasıl bir köprü vazifesi gördüğü ele alınır.

Abstract

The 15th century emergence of the Ottoman scientific endeavours occurred at a fortunate time when scientific knowledge in the Islamic world was already advanced. Since the Ottomans never had an intention to reinvent the wheel, instead, they began accumulating this already advanced knowledge via several methods of transmission. Copying the manuscripts, providing safe haven for scholars who run from the political instability in the East, establishing madrasas are some among these methods. Most of the transmission of mathematical sciences such as algebra, arithmetic, ʿilm al-hayʾa etc. were from successive schools of Maragha, Tabriz, and Samarkand. The science of timekeeping, however, had a unique source: the Mamluks. The 13th-15th centuries Mamluk astronomers worked exclusively on timekeeping and produced arguably the most sufficient treatises in the area. Without a surprise, the Ottoman reception of timekeeping was based on their works. This paper will discuss the exact starting point of this transmission and introduce ʿUmar al-Dimashqī, a Mamluk astronomer from Damascus who lived in Edirne and Istanbul, as the responsible party. The texts in his timekeeping corpus, Hamidiye 1453, will be investigated in detail and this corpus will be examined for the role it played as a bridge between Mamluk, Samarqand, and Istanbul.