Tasavvuf Araştırmalarında Dönemlendirme Sorunu: Din Bilimleri ile Metafizik Arasında Tasavvufun İlim Olma Mücadelesi

Özet

Bilimlerin dönemlere ayrıştırılması belirli bir alanı daraltarak ele almanın ve o alandaki dönüşümleri takip edebilmenin önemli araçlarından birisidir. Bununla birlikte İslâm bilimleri tarihi söz konusu olunca başarılı dönemlendirmelerden söz etmek güçtür; İbn Haldûn'un ana hatlarıyla kelâm için, kısmen de tasavvuf için söyledikleri uzun yıllardır geçerliliğini korudu. Bunun temel nedeni, din ilimleri hakkındaki çalışmaların yetersizliğinden daha çok yöntemdeki sorunlardır. Henüz din ilimlerini dönemlere ayırmayı da mümkün kılabilecek bir yöntem ortada yoktur ve yine bu nedenle din ilimlerinin tarihi, bilimsel olarak yazılmamıştır. Öte yandan bir bilimin tarihi sadece o bilim dâhilinden yazılamaz; onu etkileyen pek çok dâhili ve harici amilin dikkate alındığı, karşılaştırmalı -en azından bunu dikkate alarak- bir bilim tarihi yazmaktan söz edebiliriz. Tasavvuf araştırmaları bu tasnif yoksunluğu nedeniyle ciddi sorunlarla maluldür. Hangi sûfîyi ve eseri, hangi çerçevede ele alacağımız hakkında açık bir fikre sahip değiliz. Tasavvuf çalışmalarında başarılı ve bilimsel neticeler elde edebilmek için yapılması gereken en önemli işlerden birisi, dönemlendirme yapmaktır. Dönemlendirme, bize, bir sûfîden ve onun metninden bağımsız olarak, dönem hakkında bir bakış açısı verecektir ve o metni o bakış açısıyla ele almamızı mümkün kılacaktır

Abstract

The parceling of the sciences into periods is one of the essential devices of treating a field by specification and tracing the transformations in that field. Nonetheless, it would be hard to speak of robust periodizations concerning the history of Islamic sciences. What Ibn Khaldun had spelled retained its validity quite long for the mainstays of the speculative theology, and partially for Sufism. The basic reason was the methodological problems rather than the inadequacy of the studies in religious sciences. Yet there is no method that would also make the periodization of the Islamic sciences plausible, ergo the history of religious sciences has not been written scientifically. On the other hand, the history of a science cannot be written solely from within; one may consider writing a comparative - at least taking note of it - history of science that would take into account many internal and external factors. Sufi studies are fraught with serious challenges in the absence of that classification. We do not have a clear idea for studying which Sufi and work in what context. The espousal of periodization is one of the crucial tasks to be undertaken in order to obtain valid and scientific results in the Sufi studies. Periodization would furnish us with a view of the period independent from a Sufi and the text, and enable us to access the text with that vista