İslam Medeniyetinde Bilginin Çoğaltılması ve Dolaşımı: XV. Yüzyıl Semerkand Çevresinden Bir Örnek

Özet

"Tarih yazıyla başlar"; zira insanlığın ürettiği bilginin geleceğe aktarımında en önemli ve en güvenli araç yazıdır. Bilginin taşıyıcısı olan yazı ise yüzyıllar boyunca farklı materyaller vasıtasıyla aktarılmıştır. Bu materyallerden biri olan kâğıdın İslam dünyasına intikali ve burada kolektif üretimi, kitabı yaygınlaştırmış ve en önemli yazı aktarım aracı haline getirmiştir. Kitapların, anlama ilişkin veçhesi olan telifin niteliği hakkında müelliflerin bizzat kendilerinden öğrendiğimiz malumatın yanında, telif dışında geçirdiği aşamalara dair birinci ağızdan bilgiye pek sahip değiliz. Hâlbuki kitabın bir meta olarak üretim süreçleri, bilginin çoğaltılması ve dolaşımında en az kitabın telifi kadar önem arz etmektedir. Bu çalışmada, kitabın bu "telif dışı" kısmının pek çok aşamasından biri olan istinsah ameliyesinin yüklenicisi bir müstensihin kendi kaleminden bilgiler yer alacaktır. Bir Mesnevî nüshasının son sayfasında bulunan ve 1417 yılında, Semerkand'da, Abdurrezzak et-Tirmizî isimli bir müstensihin tuttuğu bir listeden hareketle, dönemin bilim ve düşünce hayatı hakkında bazı değerlendirmeler yapılacak ve daha ileri çalışmalar için bazı sorular ortaya atılacaktır

Abstract

“History begins with writing,” because writing is the most important and reliable tool for transmitting knowledge to future generations. It has made use of various materials for this very purpose for centuries and one of these materials is paper. The transmission of paper to the Islamic world and its subsequent vast production allowed books to become widespread and made paper the most important medium for written transmissions. We do not have a great deal of first-hand information on how books were prepared other than the compilation process which we know due to the presence of some compilers’ anecdotes regarding the characteristics of the compilation which is an aspect of its meaning. However, producing a book as a commodity is just as important as compilation in the sense of reproduction and circulation of knowledge. This article introduces the accounts of ʿAbd al-Razzāq al-Tirmidhī, a copyist who was fully engaged in the copying stage of book production. The intellectual and scientific life of the period will be discussed based on his list, which was recorded on the last page of a copy of the Mathnawī written in Samarqand in 1417. Several questions will also be raised for future studies