Şemseddin Muhammed b. Eşref es-Semerkandî el-Hüseynî et-Türkî’ye Ait İki Yeni Eser: Şerhu Menşe’i’n-Nazar ve Şerhu’n-Nikât

Özet

Bu makalede İslam düşünce tarihinin geç dönem bilginlerinden Şemseddin es-Semerkandî’nin (ö.722/1322), kataloglarda ve bazı çalışmalarda müellifi belirsiz olarak kaydedilen iki eserinin müellife aidiyetini tespit ederek bunlardan birini önemine binaen tahkik edip çalışma ekinde ilgililerine sunduk. Her iki eser de Semerkandî’nin, nazar/cedel/hilâf ilmine dair eserleriyle meşhur olan hocası Burhâneddin en-Nesefî’nin (ö.687/1289) iki ayrı eserine yazdığı şerhtir. Eserlerden ilki hilâf ilminin teorik ve pratik yönlerinin oldukça özet bir şekilde ele alındığı Menşe’ü’n-nazar’ın; ikincisi ise Ebû Hanîfe ile başta Şâfi‘î olmak üzere Ebû Yûsuf, Muhammed eş-Şeybânî ve Züfer gibi öğrencileri arasındaki ihtilaflı meselelerden kırkının ilm-i nazar (cedel/hilâf) yöntemiyle ele alındığı en-Nikâtü’z-zarûriyyetü’l-erba‘îniyye’nin, meşhur olduğu bir diğer ismiyle el-Ustukussât’ın şerhidir. Her iki şerhin Semerkandî’ye aidiyetini, üslup ve içeriğe ilişkin birtakım gerekçelere dayanarak iddia ediyoruz. Özetle bu gerekçeler: (i) Her iki eserin, hamdele, salvele ve giriş bölümlerinin Semerkandî’nin diğer eserleriyle birebir örtüşmesidir. (ii) Şârihin, Şerhu’n-Nikât’ta Semerkandî’nin diğer eserlerinin isimlerini vererek “biz bu eserlerde zikrettik” şeklinde atıfta bulunmasıdır. (iii) Semerkandî’nin Şerhu’l-Fusûl adlı eserine haşiye yazan et-Turkânî’nin makalemize konu olan her iki eserin Semerkandî’ye ait olduğunu haşiyesinde dile getirmesidir. (iv) Semerkandî’nin Şerhu’l-Fusûl adlı eseri ile Şerhu Menşe’i’n-nazar’ın metinlerinde birçok konuda aynı cümle ve yaklaşımlara yer verilmesidir.

Abstract

In this article, we have argued based on content analysis and comparing phrases of texts that two anonymous manuscripts on Islamic jurisprudential disputation theory (‘ilm al-khilāf) belong to Shams al-Dīn al-Samarqandī (d.1322) who is a scholar in the late period of Islamic thought. The manuscripts have not been referred to al-Samarqandī in library catalogues and bibliographic studies. The manuscripts are commentaries on Burhān al-Dīn al-Nasafī’s (d.1289) two distinct works. One of them is on Manshaʾ al-na ar. Al-Nasafī summarized in Mansha’ ‘ilm al-hilāf in theory and practice. The other is on al-Nikāt al- arūrīyya al-arba‘īnīyya also called as al-Ustukussāt. Al-Nasafī inquired about forty dissentients between Ḥanafīyya and Shāfiʿīyya in al-Nikāt. In conclusion, the facts that support our argument are those: (i) Preface ( amdala and alwala), and introduction (muqaddima) of the manuscripts match up to al-Samarqandī’s amdala, alwala, and muqaddima of works. (ii) al-Samarqandī referenced his other works via their names in the commentary on al-Nikāt by the ways of saying “ẓakarnā” (iii) Kamāl al-Dīn al-Turkānī (d. 1354) who wrote a gloss ( āshiya) on alSamarqandī’s Shar al-Fu ūl declared in the āshiya that the commentaries belong to al-Samarqandī. (iv) In Shar al-Fu ūl and Shar Manshaʾ al-Na ar, there are the same assertions and same manner on various issues. Finally, we append a critical edition of the Arabic text of Shar Manshaʾ al-Na ar