Islam in anatolia: some observations on the sunni-alevi character of turkmen ınterp- retation of ıslam in the age of ghazis (12th-14th centuries)

Anadolu’da islâmiyet: gaziler çağında (xıı.-Xıv. Asırlar) türkmen islâm yorumunun sünnî-alevî niteliği üzerine bazı değerlendirmeler

Abstract

It is known to the common wisdom that some sufi currents with re- markable Alevi characters appeared in the Ottoman realm by the sixteenth century. Among them Qizilbashes that emerged under the auspice of Safavid Shahs or shaykhs and Bektashis who developed a sufi order around the name of Hacı Bektash come to the fore. One may add to this list some other Alid oriented sufi orders such as Rufa’i, Qadiri, Khalveti. Nevertheless, in terms of the relation with Ottoman regi- me and ideology, Qizilbash and Bektashi had always assumed a peculiar place and consequently became asylum of Alevi-Shi’ite ideals within the Ottoman fold. The socio-cultural, political, and religious roots of the both might be traced back to the Seljukid period. In the meantime, how far back can we trace the Alevi attribute of the- se groups is still subject of dispute. So far, two main trends dominated the academic works. Popular acceptance presupposes that Alevi-Shi’ite elements emerged during the fifteenth- and sixteenth centuries as a result of Safavid propaganda. According to the second approach, the penetration of Alevi-Shi’ite ideals occurred during the Seljukid period. This work aims to revisit the available scholarship and discusses the existence of Alevi-Shi’ite ideals in the pre-fifteenth century Anatolia. It also offers a new framework to apprehend the question of Sunni-Alevi differentiation in Anatolia during the age of ghazis.

Özet

XVI. asır başlarından itibaren Osmanlı coğrafyasında belirgin Alevî93 öğeler içeren tasavvuf akımlarının ortaya çıktığı bilinmektedir. Bu akımlar içinde şüphesiz Safevî şahları (şeyhleri) liderliğinde gelişen Kızılbaşlık ve Hacı Bektaş Veli ismi etra- fında oluşan Bektaşîlik başta gelmektedir. Rufaîlik, Kadirîlik ve Halvetîlik gibi Alevî meşrep tarikatler de belirli açılardan bu guruba dâhil edilebilir. Ne var ki Osmanlı resmi ideolojisi ile ilişki bakımından Kızılbaşlık ve Bektaşîlik daima farklı bir yerde durmuş ve zamanla Osmanlı dünyasında Alevî inanç unsurlarının esas barınağı ha- line gelmiştir. Gerek Kızılbaşlığın gerekse Bektaşîliğin sosyo-kültürel, siyasî ve hatta dinsel kökenlerinin Anadolu Selçukluları dönemine kadar götürülmesi mümkündür. Ancak bu geleneklerin Alevî karakterlerinin ne kadar geriye götürülebileceği husu- su halen tartışmalıdır. Bu konuda iki görüş ortaya çıkmıştır. Yaygın kanı Alevî/Şiî motiflerin söz konusu tasavvuf zümreleri arasında yaygınlaşmasının Safevî etkisiyle XV. asır sonlarında ve XVI. asır başlarında gerçekleştiği yönündedir. Bununla bera- ber, Anadolu’da Alevî fikir ve itikatların gelişmesini Anadolu Selçukluları dönemi- ne kadar götüren bir başka görüş de mevcuttur. Bu çalışma, XV. yüzyıl öncesinde Anadolu’da Alevî/Şiî görüşlerinin mevcut olup olmadığı, mevcutsa bunların hangi çerçevede ele alınması ve nasıl değerlendirilmesi gerektiği hususlarını tekrar gözden geçirmeyi amaçlamaktadır.