Physician Meḥmed bin Aḥmed bin İbrāhīm bin Ḥasan of Edirne who was at the service of the Indian Sultan and his contributions to Turkish translation of Burʾ al-sāʿa

Hint padişahının hizmetinde bulunmuş Edirneli hekim Meḥmed bin Aḥmed bin İbrāhīm bin Ḥasan ve Burʾu’s-sāʿa’nın Türkçe çevirisine katkıları

Abstract

The life and works of Meḥmed bin Aḥmed bin İbrāḥīm bin Ḥasan of Edirne and his contributions to Rhazes’s Burʾuʾs-sāʿa while translating it into Turkish were determined. It can be seen that Rhazes’ Arabic text was written in red and the Turkish translation was in black color and both with vowel mark in the copy named Hacı Mahmud Efendi, nr. 5569 of Tarjama Burʾ al-sāʿa. In the translation Meḥmed bin Aḥmed made additions sometimes before and sometimes after the main text. Arabic titles in the translated text was written in red, and Turkish titles were in black right after them. It is found that in Burʾ al-sāʿa Rhazes had not mentioned much about the etiology of diseases, but some treatment offers to cure the diseases rapidly. Meḥmed bin Aḥmed kept Rhazes’s text the same in the Turkish translation but added sometimes disease definitions, etiologies, differential diagnoses, additions explaining these, a few recommendations regarding preventive medicine mostly to the beginning of each chapter and occasionally into the text as necessary, most probably as he thought them deficient. He also proposed additional treatments to Rhazes’s. It is clear that his contributions to the work were made within the humoral pathology framework.

Özet

Bu çalışmada, Edirneli hekim Meḥmed bin Aḥmed bin İbrāḥīm bin Ḥasan’ın hayatı ve eserleri ele alınmış ve Türkçe çevirisini yaparken Rāzī’nin Burʾuʾs-sāʿa adlı eserine yaptığı katkıları değerlendirilmiştir. Tercüme-i Burʾu’s-sāʿa’nın Hacı Mahmud Efendi, nr. 5569 nüshasında Rāzī’nin Arapça metninin kırmızı, Türkçe çevirisinin siyah mürekkeple ve her ikisinin de harekeli olarak yazıldığı, Meḥmed bin Aḥmed’in eserin bölümlerinin çevirisini yaparken, bazen asıl metnin öncesinde, bazen de asıl metnin sonrasında, çeviriye eklemelerde bulunmuş olduğu görülmektedir. Çeviri metinde bölümlerin başlıkları Arapça olarak kırmızı mürekkeple yazılmış, Türkçe başlıklar da hemen sonra ve siyah mürekkeple yazılarak bildirilmiştir. Rāzī’nin Burʾu’s-sāʿa’yı düzenlerken hastalıkların etiyolojisine fazla girmediği, sıklıkla hastalığın tedavisini hızla gerçekleştirebilecek tedavi önerilerini sunduğu görülmektedir. Meḥmed bin Aḥmed, Rāẓī’nin yazdıklarını yaptığı çeviride aynen korumuş ve Türkçeye çevirmiş, büyük olasılıkla eserde noksan olduğunu düşündüğü yerlerde, bazen hastalıkların tanımını, bazen etiyolojilerini, bazen ayırıcı tanılarını, bazen bunların hepsini açıklayan katkılarını, az da olsa koruyucu hekimlikle ilgili bazı önerilerini sıklıkla her bölümün başına, bazen de çevirisini yaptığı metin içerisinde gerekli gördüğü yerlere eklemiş, Rāzī’nin verdiği tedavilere ek olarak bazı tedavi önerileri de sunmuştur. Meḥmed bin Aḥmed’in esere yaptığı katkıların humoral patoloji teorisi çerçevesinde yapıldığı açık olarak görülmektedir.