Uluslararası Hukukun Dönüştürücü Etkisine Bir Engel Olarak Takdir Marjı: Türk Anayasa Mahkemesi’nin Laiklik Yorumunun Değişimi

MARGIN OF APPRECIATION AS A HINDRANCE TO TRANSFORMATIVE IMPACT OF INTERNATIONAL LAW: CHANGE IN INTERPRETATION OF LAICISM BY TURKISH CONSTITUTIONAL COURT

Abstract

Uluslararası hukuk, özellikle insan hakları andlaşmaları ve koruma mekanizmaları, iç hukuku tamamlayıcı bir işlev görürken aynı zamanda dönüştürücü bir fonksiyona sahiptir. Uluslararası hukukun dönüştürücü etkisi Türk Anayasa Mahkemesi (AYM) kararlarında gözlemlenebilmekle beraber laiklik bağlamında görülen yorum değişikliği bu durumdan etkilenmemiş görünmektedir. AYM 2012 tarihinde, eski kararlarında geçen laiklik anlayışını “katı laiklik anlayışı” olarak nitelendirmiş ve bu anlayıştan vazgeçerek “özgürlükçü laiklik anlayışı”na geçtiğini beyan etmiştir. AYM din özgürlüğü kapsamında verdiği kararları artık özgürlükçü laiklik anlayışı ile birlikte yorumlamaktadır. Ancak AYM’nin katı laiklik şeklinde adlandırdığı yorum Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi (AİHM) tarafından, Refah v. Türkiye ve Leyla Şahin v. Türkiye kararlarında görüleceği üzere, takdir marjı kapsamında sayılmıştır. AİHM’in takdir marjı doktrini bu anlamda negatif bir etkiye sahip olmuş ve AYM’nin laiklik yorumunun değişmesini geciktirmiştir. Her ne kadar 2010 yılında yapılan bir Anayasa değişikliği ile Anayasa Mahkemesi’ne bireysel başvuru yolu kabul edilmiş ve 2012 yılında bireylere Anayasa’da ve AİHS’te düzenlenen temel hak ve özgürlüklere ilişkin başvuru hakkı tanınmış ise de bu durum da AYM’nin laiklik yorumunu değiştirmesine etki eden bir neden olarak görünmemektedir. Bu anlamda değişimin sebebi uluslararası insan hakları hukukunun dönüştürücü etkisi değil AYM’nin değişen sosyo-kültürel atmosfere ayak uydurması ve AYM yargıçlarının değişimidir. Bu durum da takdir marjı doktrininin önleyici ve fakat iç hukukun dönüşümü açısından engelleyici fonksiyonunu yeniden düşünmeyi gerektirmektedir. Çalışmamızda öncelikle laiklik kavramı üzerindeki tartışmalar kısaca ele alınacak, daha sonrasında ise AYM’nin laiklik yorumundaki dönüşüm AİHM kararları ile karşılaştırmalı bir şekilde izah edilecektir.

Özet

International law, particularly human rights treaties and protection mechanisms, assume both complementary and transformative functions in their relation with domestic law. Transformative impact of international law is observable in the judgments of Turkish Constitutional Court (TCC) although change of interpretation pertaining to laicism seems uninfluenced. In 2012, TCC specified its understanding of the laicism cited in its former judgments as “strict interpretation of laicism”, and declared that a “libertarian interpretation of laicism” was embraced upon renunciation of former interpretation. From that time on, TCC interprets its judgments on freedom of religion from the viewpoint of libertarian laicism. Nevertheless, the interpretation defined as “strict laicism” by TCC was regarded to fall within the scope of margin of appreciation according to the European Court of Human Rights (ECtHR) in such judgments as Refah v. Turkey and Leyla Şahin v. Turkey. The margin of appreciation doctrine of ECtHR exerted an adverse impact in this sense and thus led to delay in change of TCC’s interpretation of laicism. Even though individual application to the Constitutional Court was introduced through a Constitutional amendment in 2010, and subsequently, in 2012 individuals were entitled to make application with respect to the rights and freedoms regulated in the Constitution and ECHR, these developments have likewise not been considered as a factor stimulating TCC to change its interpretation of laicism. In this context, it can be construed that the given change did not take place because of the transformative impact of international human rights law, but instead stemmed from the adaptation of TCC to changing socio-cultural atmosphere and appointment of new judges to TCC. This situation requires reconsidering the preventive function of the margin of appreciation doctrine as well as its obstructive function in transformation of domestic law. This study will first briefly address the discussions on the concept of laicism and thereafter will explicate the change in interpretation of laicism by TCC in a comparative analysis with the relevant ECtHR judgments