Bitlis Mosques and Masjids in 16th Century Land Registry Books

Abstract

Mosques and masjids are locations where Muslims gather for praying. At earlier times, the term “cami” (mosque) is used only for large mosques where Friday prayers are performed whereas masjids are smaller than mosques and have no “minbar” and therefore Friday prayers cannot be performed. From the time of its emergence, the Ottoman Empire gave priority to building mosques and architectural works in conquered cities in order to instil the Turkish-Islamic culture and to ensure its permanence. The city of Bitlis that is the subject of the study was registered in 1540 and 1571 after it became part of the Ottoman Empire and the results of this registration were recorded in detailed registry books. In these books, waqfs in the city and their income, the officials working for these waqfs and their wages, the real estates, movable properties of these waqfs as well as annual incomes received were all recorded in detail. In this study; the mosques and masjids registered in Bitlis land registry books for the years 1540 and 1571 have been examined and the findings are presented.

Özet

Cami ve mescit Müslümanların ibadet etmek amacıyla toplandıkları mekânlardır. Cami ismi, başlangıçta sadece cuma namazı kılınan büyük mescitler için kullanılmışken daha sonraları cuma namazı kılınan ve minberi bulunan mescitler cami, minberi bulunmadığından Cuma namazı kılınmayan ve camiye göre nispeten daha küçük mabetler ise mescit olarak anılmıştır. Osmanlı Devleti, kuruluşundan başlayarak egemenliğine aldığı şehirlerde Türk-İslâm kültürünü yerleştirmek ve kalıcılığını sağlamak amacıyla cami ve mescit yapımını önemsemiştir. Çalışmaya konu olan Bitlis şehri, 1515 yılında Osmanlı egemenliğine alındıktan sonra 1540 ve 1571 yıllarında tahrir edilmiş ve bu tahrir sonuçları mufassal defterlere yazılmıştır. Mufassal tahrir defterlerine şehirde bulunan vakıf ve vakıf gelirleri, vakıflarda görev yapan görevliler ve aldıkları ücretler, vakfın menkul-gayrimenkulleri ile bunlardan sağlanan yıllık gelirler de ayrıntılı şekilde kaydedilmiştir. Bu çalışmada, 1540 ve 1571 yıllarında düzenlenmiş Bitlis tahrir defterlerindeki cami ve mescit kayıtları incelenmiş ve bu kayıtlara dayanılarak bazı tespitler yapılmıştır.