Mu’tezile ve Şîa Arasında Fikri Bağlantı Meselesi: Tevhid İlkesi Bağlamında Kâdî Abdülcebbâr ve Ebû Ca’fer et-Tûsî Arasında Bir Karşılaştırma

The Issue of the Intellectual Relation Between Mu’tezile and Şîa: A Comparison Between Qâdî Abd al-Jabbâr and Abû Ja’far al-Tûsî on Principle of Tawhid

Özet

Mu’tezile ve Şîa arasında fikri bağlantı meselesi, hicri dördüncü asırdan bugüne gündemden hiç düşmemiştir. Özellikle Sünni kelamcılar Şii-İmamiyye’nin Mu’tezili kelam düşüncesinin büyük oranda etkisinde kaldığını iddia ederken, İmamiyye’ye mensup kelamcılar da böyle bir etkinin varlığını reddetmekte ve kelam anlayışlarının Kur’an’a ve İmamlar’ın sözlerine dayandığını ifade etmektedirler. Biz bu çalışmada, Mu’tezili düşüncenin bugüne nakledilmesinde büyük payı olan Kâdî Abdülcebbâr ile gerek kelam gerekse diğer İslami ilimler sahasında velûd bir Şii-İmamiyye âlimi olan Ebû Ca’fer et-Tûsî arasında tevhid ilkesi üzerinden bir karşılaştırma yaparak, söz konusu tartışmaya mütevazı bir katkı sunmayı hedefledik. Her iki mütefekkirin bizzat kendi eserleri üzerinden yaptığımız bu karşılaştırma bize bir kısım detay ihtilaflar istisna tutulursa, ikisi arasında tam bir mutabakat olduğunu göstermiştir.

Abstract

The Issue of intellectual relation between Mu’tezile and Şîa has always been on the agenda since fourth century to present. Especially Sunni theologians claim that the Shi'i-Imamite was influenced largely by the Mu’tazilite theology while Imamite theologians reject such an effect and point out that their understanding of theology is based on the Kur’an and the words of Shi'i leaders. With this study we aimed to make a small contribution to this discussion by making a comparison on the principle of tawhid between Qadi Abd al-Jabbar who has played a major role in the transfer of Mu’tazilite thought from the past to the present and Ebu Ja’far al-Tûsî who was a prolific scholar in the field of both theology and other Islamic sciences. This comparison, which we made on the basis of both works, shows us that there is a complete agreement between two aforesaid ones except of the details of the controversy.

Anahtar kelimeler: Kâdî Abdülcebbâr, Ebû Ca’fer et-Tûsî, Tevhid, Marifetullah, Allah'ın Sıfatları