Çevirmen Neredesin? Çocuk Edebiyatı Yanmetinlerinde Çevirmenin Kılıcı Rolü ve Görünürlüğüne Artsüremli Bir Yaklaşım: 1929-2013

Translator, Where Are You? A Diachronic Approach to Translator’s Agency and Visibility in Children’s Literature Paratexts: 1929-2013

Özet

Bir TÜBİTAK projesinin parçası olan bu çalışmada, Betimleyici Çeviri Çalışmaları çerçevesinde 19. yüzyıl sonu veya 20.yüzyıl başlarında yazılmış 10 İngilizce çocuk klasiğinin 1928 harf devrimi sonrasından başlayarak 1929-2013 yılları arasında basılan 94 yeniden çevirisi, yan metinler açısından, özellikle çevir- men görünürlüğünün ve çevirmenin kılıcı rolünün tarihsel değişimine vurgu yaparak, artsüremli olarak incelenmiştir. Çalışmanın temel savı, yanmetinlerin çevirmen ve yayınevi gibi çeviri çalışmalarının diğer aktörlerine aktarım yükü ve kaynak metnin iletisine ve genel söylemine müdahale etmede özel bir alan sunduğudur. Çözümlemelerin birinci aşamasında, süreç, ürün ve kılıcı açısından belirleyici olan yanme- tin çözümlemelerinde, öncelikle 94 çeviri kitaptaki yayınevi ve yazar bilgisi, önsöz/sunu, dipnot/çevir- menin notu, son/ek materyal ve arka kapak tanıtım yazıları gibi yan metinsel öğeler taranarak genel dağılımı incelenmiştir. Ardından, çeviri çalışmalarındaki güç ilişkileri konusunda önemli ipuçları veren ön kapakta, çevirmen görünürlüğü, yani kılıcı çevirmenin diğer kılıcılar tarafından (yayınevi, özgün yazar) tanınır ve görünür kılınıp kılınmadığı, 1929-1960, 1961-1980 ve 1981-2013 dönemlerine ayrılan üç tarihsel süreç temelinde artsüremli olarak ele alınmış ve yorumlanmıştır. Çözümlemelerin üçüncü aşamasında, Ç.N. ve dipnotların çevirmen görünürlüğüne, çeviri süreci denetimine ve kültürlerarası aktarım dinamiklerine ilişkin oluşturduğu ipuçları, yine belirtilen üç tarihsel dönemde artsüremli olarak incelenmiş ve yorumlanmıştır. Belirtilen üç döneme yayılan süreçte elde edilen bulgular, çevirmenin ön kapaktaki görünürlüğünün ve Ç.N./dipnot kullanımının geçmişten günümüze doğru giderek arttığını ortaya koymuştur. Artan görünürlük ve kılıcı rolüne ilişkin bu görünüm, Türkiye’nin yaşadığı sosyo-poli- tik, ekonomik ve ideolojik deneyimlerle bağlantılandırılarak ele alınmıştır. Tarihsel süreç içinde Ç.N. ve dipnotların giderek artması, kültürlerarası aktarımın değişen doğasını, kültürel özelliklerin giderek belir- gin bir çeşitliliğe doğru kaydığını ve çevirmenin görünür kılındığını ortaya koymaktadır. Ayrıca, tarihsel süreçte giderek artan sayıdaki dipnotlar, kültürlerarası alımlamadaki farklı normların ve erek kültüre yabancı öğelerin belirginleştirilerek sunulduğunun da altını çizerek, değişen çocuk eğitimi, okuma ve çeviri normlarına yönelik ipuçları sunmaktadır. Çevirmenin ön kapakta giderek daha çok yer alması, bir kılıcı olarak metin denetimindeki rolünün arttığını ve etkin bir kılıcı olarak kabul gördüğünü göstermekte- dir. Özellikle 2000’li yıllarda değişen piyasa koşulları ve buna bağlı olarak evrilen sosyo-kültürel ve politik paradigmalar, bu tür uygulamalarda alana çeşitlilik getirmiştir.

Abstract

This study, as a part of a TÜBİTAK Project, focuses on 10 English children’s literature classics written in the late 19th century or early 20th century, and their 94 retranslations published between the years 1929 (post-script reform period) and 2013. The works were diachronically analyzed within the framework of Descriptive Translation Studies, in terms of their paratexts, with particular emphasis on the histori- cal change of translator’s visibility and agency. The main argument of this study is that paratexts serve as a load of transfer for both translation agents, such as translators and publishing houses, and also a private sphere, in which the message and the general discourse of the source text can be manipulated. The first step of the analyses, within the scope of the paratextual analyses that are the determinants in terms of process, product and agent involved the scanning and analysis of the distribution of paratex- tual materials such as the information with regard to publishing house and author, preface/preamble, footnote/translator’s note, epilogue/additional materials and back-cover introductory notes. In the next step, there was a diachronic examination and interpretation of the translator’s visibility, i.e. whether the translator-agent was made recognizable and visible on the front cover by other agents (publishing house, author). Such information provides important clues regarding the power relations in the translation stud- ies. In this examination, the works were divided into three periods, 1929-1960, 1961-1980 and 1981-2013. In the final step, the same three periods were used as a basis for a diachronic examination and interpre- tation of evidence from the translator’s notes and the footnotes regarding the visibility of the translator, the supervision of the translation process and dynamics of intercultural transfer. The findings obtained from the analyses across the three periods reveal an increasing visibility of the translator on the front cover, and a similar increase over time in use of translator’s notes/footnotes. This view of a growing vis- ibility and agency is considered in connection with sociopolitical, economic and ideological experiences in Turkey. The tendency to greater frequency in use of translator’s notes and footnotes in the historical progress reveal the changing nature of intercultural transfer, the increasing variety of cultural features, and the growing importance of translator visibility. Moreover, the increasing number of footnotes not only points out different norms of intercultural reception and underlined foreign elements in the target culture, but also provides insights into changing norms of child education, reading and translation. The greater visibility of translators on the front cover reveals their increased role as effective agents in the textual supervision, and also their recognition as such. Changing market conditions and the related evo- lution of socio-cultural and political paradigms, especially since 2000, have brought a greater variety of practices in the applications discussed.