II. ABDÜLHAMİD DÖNEMİNDE MÂBEYN-İ HÜMÂYÛN'UN ÇALIŞMA USULLERİ VE KURUM ÇALIŞANLARININ GENEL ÖZLÜK DURUMLARI

Özet

Öz II. Abdülhamid dönemi, Osmanlı Devleti’nin problemlerle dolu son zamanlarına denk gelmiştir. Özellikle yönetimle ilgili hemen her alanda bir kargaşa söz konusu olmuştur. Üstelik, Tanzimat ve Islahat fermanlarının ilanıyla daha da derinlik kazanan reform gayretleri, ülke içerisinde ve dışarısındaki karışıklıklarla birlikte ilerlemek zorunda kalmıştır. Bu noktada Padişah, devlet işlerinin, mümkün olduğunca tek merkezden idare edilmesini ve böylece yönetimin tüm erklerinin kendisinde toplanmasını tercih etmiştir. Bunun için önce anayasayı askıya almış; ardından yönetim mekânı olarak Dolmabahçe Sarayı yerine Yıldız Sarayı’nı belirlemiştir. Bundan sonra II. Abdülhamid, özellikle saltanatının ilk on beş yılında mükemmel bir seviyeye getireceği ve birçok birimden oluşan bir Saray teşkilatı olarak Mâbeyn-i Hümâyûn’u yeniden yapılandırmaya başlamıştır. Böylece, II. Abdülhamid’in gerek özel gerekse resmî işleri için, yetkileri ve fonksiyonu Bâbıâli’nin çok üzerinde olan bir yönetim teşkilatı ve biçimi, tarihteki yerini almıştır. Söz konusu kurum zamanla, kâtipler dışında kalan diğer çalışanları da kapsayan genel bir nizamnâmeye sahip olmasa da, her birimin kendi içinde bir hiyerarşiyle hareket ettiği karaktere doğru evrilmiştir. Ayrıca Mâbeyn personeli, ait oldukları birimde yaptıkları işler dışında çeşitli görevleri de üzerlerinde bulundurmuşlardır. Diğer taraftan, buradaki görevleri sona eren çalışanlar, emekli olduktan sonra, özellikle maaş ödemelerinde birtakım sorunlarla karşılaşmışlardır. Bu çalışma, Mâbeyn-i Hümâyûn’un II. Abdülhamid döneminde geçirdiği dönüşümü, Kurumun kendi çalışma esaslarını ve Kurum çalışanlarının içinde bulundukları çeşitli özlük durumlarını ele almayı amaçlamıştır. Çalışmada kullanılan başlıca kaynaklar; Başbakanlık Osmanlı Arşivi’ndeki konuyla ilgili belgeler, Ali Akyıldız’ın DİA’da yer alan makalesi, Carter V. Findley’in Kalemiyeden Mülkiyeye Osmanlı Memurlarının Toplumsal Tarihi adlı eseriyle, Örikağasızâde Hasan Sırrı’nın Sultan Abdülhamid Devri Hâtırâları ve Saray İdaresi ile Tahsin Paşa’nın Sultan Abdülhamid, Tahsin Paşa’nın Yıldız Hâtırâları isimli eserler olmuştur. Mâbeyn-i Hümâyûn’la ilgili derli toplu bir çalışmanın yapılmamış olması nedeniyle, bu incelemeyle, söz konusu kurumun bir nebze de olsa aydınlatılmasına katkı sağlanması umut edilmiştir.