RAMAZÂN-ZÂDE’NİN TÂRÎH-İ NİŞÂNCI PÂŞÂ İSİMLİ ESERİNİN UMUMİ TARİHLERE TESİRLERİ

The Impacts of the Târîh-i Nişâncı Paşa (Lit. The History Of Nişancı Pasha) of Ramazân-zâde on the General Hıstory Wrıtıngs

Özet

XV. yüzyılda tarih yazıcılığının gelişmesiyle birlikte Tevârîh-i Âl-i Osmânlarʼın yanısıra bütünsel bir yaklaşımla oluşturulan umumi tarihler de ortaya çıkmıştır. Bu tür genel olarak insanlığın yaratılıştan başlayarak İslam tarihi, Osmanlı öncesi ve çağdaş devletler ile Osmanlı tarihi konularını kapsayan eserlerdir. Bu eserlerde Osmanlı Devletiʼnin bu geniş yelpaze içinde nasıl konumlandırıldığını görmek mümkündür. XVI. yyʼda Nişâncı Mehmed Paşa Kanuni Sultan Süleyman dönemi devlet adamı ve tarihçisi olup kendi adıyla anılan muhtasar bir umumi tarih meydana getirmiştir. Bu çalışmada Ramazân-zâde’nin eseri Târîh-i Nişâncı Paşaʼyı kendi eserlerinde kaynak olarak kullanan diğer umumi tarih yazarlarından Cenâbî Mustafa Efendi, Gelibolulu Mustafa Ali ve Hezârfen Hüseyin Efendiʼnin Târîh-i Nişâncı Paşaʼdan nasıl istifade ettikleri incelenmiştir. Bu incelemelerle istifade şekillerinin karşılaştırmalı örnekler neticesinde hangi konuların aynen, hangilerinin mealen ve hangilerinin haziflerle yapıldığı tespit edilmiştir. Yapılan bu tespitlerle Osmanlı Devletiʼnde aynı türde eser veren yazarların birbirinden faydalanma şekilleri aynı eksendeki eserler üzerinde incelemeye tabi tutulmuştur. Ayrıca Târîh-i Nişâncı Paşaʼnın diğer umumi tarih yazarları tarafından neden kaynak olarak kullanıldığı konusuna açıklık getirilmeye çalışılmıştır. Araştırmanın temel kaynaklarını incelemeye alınan eserlerin karşılaştırmalı metin içerik örneklerinin kullanılması amacıyla ekseriyetle yurt içi ve yurt dışı kütüphanelerden temin edilen yazma eserler oluşturmaktadır.

Abstract

With the development of historiography in the 15th century, the general history writings emerged as well, which were written with a holistic approach. This type of writings, in general, involved the Islamic history since the creation, pre-Ottoman period, and the Ottoman State with its contemporary states. Through these writings, it is possible to observe how the Ottoman State was positioned in this wide array. The first examples of this type were committed to paper in the 15th century by Mevlana Şükrullah Efendi, and the best example by Gelibolulu Mustafa Ali (iit.Mustaf Ali from Gallipoli) in his Künhü’l-ahbâr. In the 16th century, Nişâncı Mehmed Paşa, who was a statesman and a historian under the reign of Suleiman the Magnificent, compiled a summary general history titled his own name. In this study, it was investigated how the other general history authors benefited from the Târîh-i Nişâncı Paşa of Ramazân-zâde in their own writings, in which they used it as a reference, like Cenâbi Mustafa Efendi, Gelibolulu Mustafa Ali and Hezarfen Hüseyin. Through these investigations, it was determined which issues were directly quoted, which were quoted in meaning, and which were quoted via hazif method (rephrasing sentences without using the letters with dots in the Ottoman language). By menas of these determinations, the styles of the authors, who wrote in the same type in the Ottoman State, in benefiting from each other were investigated on the same axis. In addition, it was attempted to elucidate why the Târîh-i Nişâncı Paşa of Ramazân-zâde was used as a source by other general history authors. The main sources of the research are generally comprised of manuscripts that are provided from domestic and international libraries in order to use the comperative text contents of the examined books.