OSMANLI-İRAN HUDUDUNDA ERMENİLER: İRAN ERMENİLERİ’NİN HAKKÂRİ BÖLGESİNDEKİ FAALİYETLERİ

Armenians in The Ottoman-Iran Borders: Activities of Iran's Armenians in The Hakkâri Region

Özet

Osmanlı, İran ve Rusya topraklarında yaşayan Ermeniler, “Bağımsız Ermenistan” emelline ulaşmak için birlikte hareke edip, birbirlerine her türlü yardımda bulunmaktan geri durmamışlardı. Ermeniler, Osmanlı-İran hudut bölgesinde kendilerine bazı güzergâhlar belirleyerek silah kaçakçılığı, Osmanlı Devleti’nin aleyhine içeriklere sahip evrakların nakli ve firarilerin geçişini bu güzergâhlar üzerinden sağlamaktaydılar. Ermeniler için Hakkâri hududu önemli geçitlerin olduğu bir bölgeydi. İran topraklarında Ermenilerin rahat bir şekilde örgütlenip Hakkâri’de faaliyetlerini yürütmelerini sağlayan temel neden ise İran Devleti’nin menfaatleri doğrultusunda Ermenileri baskı uygulamayıp eylemlerinde serbest bırakmasıydı. Osmanlı aleyhine olan her türlü eylem, İran’da gerçekleşme olanağına sahip olmuştur. İran Devleti’nin Ermenilerin silah üretim ve dağıtımına göz yumması, manastır inşa edebilmeleri için onlara arazi satması ve Osmanlı topraklarında silahlı eylemlere katılan firarilerin huduttan geçmelerini sağlayıp onları himaye etmesi, iki Müslüman devlet arasındaki münasebetlere zarar vermiştir. Osmanlı Devleti, aynı dine mensup oldukları için birbirlerinin aleyhine hareket etmemeleri gerektiği hususuna sık sık vurgu yaparak İran Devleti’ni Ermeniler konusunda uyarmış, hudut boyunda asayiş ve nizamın sağlanması için üzerine düşeni yapmasını istemiştir. Ancak İran Devleti gerekeni fazlasıyla yaptığını söyleyip bazı taleplerde de bulunarak şikâyetleri bir şekilde geçiştirme yoluna gitmiştir. Bu çalışma, Osmanlı arşiv belgelerinin ışığında İran Ermenilerinin Osmanlı Devleti aleyhine Hakkâri bölgesinde yürüttükleri faaliyetleri inceleyerek İran Devleti’nin Ermeniler hususundaki tutumu ve iki devlet arasındaki münasebetlerin bu tutumdan ne şekilde zarar gördüğünü ortaya koymayı hedefler.

Abstract

The Armenians living in the lands of the Ottoman, Iran and Russian did not stop to act together in order to reach the ambition of “Independent Armenia, and to give each other all kinds of assistance. Armenians, by adjusting some routes to them in the OttomanIranian border region, They provided arms smuggling, the transfer of documents with contents against the Ottoman Empire and the passage of deserters through these routes. Hakkari border for the Armenians was a region with important routes. The main reason for the easy organization of the Armenians in the territory of Iran and conducting their activities in Hakkari was the fact that the Iranian State did not exert pressure on the Armenians in the interests of the Iranian State and released them in their actions. All kinds of actions against the Ottoman Empire had the opportunity to take place in Iran. The Iranian State allow the production and distribution of arms to the Armenians, sold them land to build monasteries, and allowed the deserters who participated in armed actions in the Ottoman lands to pass through the border and to protect them. These issues damaged the relations between the two Muslim states. The Ottoman Empire warned the Iranian State about the Armenians by emphasizing that they should not act against each other because they belong to the same religion. İn order to ensure public security and order, Ottoman wanted İran to do his part. However, Iran State has said that it has done more than necessary. Iran has somehow fudge this complaints. The aim of this study is to examine the activities carried out by Iranian Armenians against the Ottoman Empire in the Hakkari region in the light of the Ottoman archival documents and ıt aims to reveal the attitude of the Iranian State towards the Armenians and how the relations between the two states have suffered from this attitude.