Journals / Turkish Studies (Elektronik) / 2015 / Cilt: 10 - Sayı: 12
PLACE NAMES OF BURSA IN GAZZIZÂDE ABDÜLLATIF EFENDI’S HULÂSATÜ’L-VEFEYÂT
- Journal
- Turkish Studies (Elektronik)
- Pages
- 953–980
- DOI
- —
Abstract
Hulâsatü’l-Vefeyât is a kind of literary work written in vefeyatnâme about Bursa. It was written on January 15th, 1815 by Abdullâtif Gazzizâde Efendi. The first four chapters of this study are related to important people born in Bursa or growing there, living here and coming here subsequently for various reasons, including suspension, appointment, reshuffle. In this chapter discusses state officials, renowned scholars, well-known sufis and postneshin of Bursa lodge. Complex, houses of worship such as mosque and masjid, educational institutions such as madrasas schools, recreation areas, cafes, inns, baths, spas, fountains follow these chapters. The study is not only important in terms of history of residential, but also linguistics. Vocabulary of study consisting domestic and foreign words are created by largely composed of people custom names with the name of the place names. In study, in particular it has a lot of place names. There are 348 place names those of which are 21 oikonym, 41 urbanonym, 10 agoronym, 4 oranym, 56 hydronym,16 dromoym, 186 ktemthonym and 12 other toponym. This form used with or instead of changing and today phonetically on another name left and forgotten Bursa working place names, place names, will contribute to the science. In this study; it has been examined place names in the work of Hulâsatü’l-Vefeyât by Gazzîzâde Abdullatif Efendi. In this regard Süleymaniye Library Assad Effendi in 2257 is considered the number registered copy author. After last place names in the book about work it has been identified; after informing about the work the place names have been identified and classified considering the geographical features of the decisive object; presented in alphabetical order in the form of tables; The data obtained are evaluated numerically ‘’Toponymy’’ has the largest area in the world, within the onomatology studies. Toponymy (Ger. toponymie, Fr. toponymie, Eng. toponymy) is the science that studies the proper nouns that indicate location. In Ancient Greek, it is composed of the word tôpos meaning place, location, situs; a part of the body, and the word onoma meaning a specific name of a person or a thing; fame, reputation and name. Toponymy has emerged with the natural, cultural and sociocultural effects of the named place. The condition of the settlement, the location, geographical structure, the animal species or a situation which was lived through a person who was present there, prevailed, gained the reputation of the community he was connected to, who had a religious identity, a political task, a military title, and which still has its traces, a situation encountered have been the source of toponymy. In the onomathesia, the examples of this tradition continued throughout the history can be seen in Bursa as well as in many cities of Anatolia. Bursa is a city that has become the center of attraction of various civilizations throughout history with its historical heritage, cultural diversity, geographic location, strategic importance, trade routes, natural beauty, fertile plains and healing springs. Bursa is “the preamble of Ottoman history” as Grand Vizier Keçecizade Fuad Pasha’s words. The city of Bursa which has an exceptional location among Anatolian cities and which is summarized with the word green, was before a city consisted of seven neighborhood stucked in the fortress before the Ottoman conquest, it became a city consisting of a hundred and forty seven neighborhoods within a period of two centuries after the conquest. With the implementation of settlement policy, Bursa was opened for settlement of Turkmen. In this context, new neighborhoods, districts, villages and towns were built in the city; various structures such as mosque, fountains, schools, bridges and etc. that can be used in common by the people were built; Turkish names were given to new settlement; the names of the former settlements were also nationalized. Most of these names remain the same and has brought their national identity to the present although some of the names given to these places have changed in time depending on the political, economic or social reasons. These information about the historical and cultural development of Bursa can be obtained from historical records, political correspondences, commercial agreements or literary works. One of these resources each one of which has the characteristics of a historical document, is the work named Hulâsatü’l-Vefeyât which was compiled in 3 Safer 1230 / 12 January 1815 by Gazzizâde Abdullatif Efendi. The work which has been written in the review essay genre, gives information about Bursa, a city which was important due to its location in Ottoman geography. It mentions about important people ranging from Ottoman sultans and state dignitaries to its scholars and mystics; and also touches the architectural structures, springs, cafes and recreation spots. Consisting of ten sections, the work mentions different places of attraction related with Bursa in each section. These are as follows: Enamour Ottoman Sultans in Bursa, Enamour Ottoman princes in Bursa, Enamour Ottoman Viziers in Bursa, Enamour scholars in Bursa, sufis and saints, selatin mosques in Bursa, merits of the city of Bursa, recreation spots in Bursa, Prevalent waters, wells, rivers, springs and fountains of Bursa. Spas of Bursa, lodges and zawiyahs located in Bursa. Related with the covered subject, the work also includes the names of places in and around Bursa; residential places like villages, boroughs, districts, neighborhoods, Oronyms like mountains, hills, plains and plateu, areas of common usage like inns, hamams, mosques, lodges, fountains, recreation spots, educational institutions like schools and madrasahs. Detection of the names of these places will help us to uncover forgotten names of locations as well as contributing to the history of Turkish language by reviewing them phonetically and morphologically. In this work, the names of locations mentioned i
Özet
Adbilim çalışmaları içinde, "Yer Adları Bilimi" bütün dünyada en geniş alana sahiptir. Yer adları bilimi, (Alm. toponymie, Fr. toponymie, İng. toponymy), yer belirten özel adları inceleyen bilim dalıdır. Grekçe yer, mevki, mahal; vücudun bir bölümü anlamlarındaki tôpos ile bir kişinin ya da bir şeyin özel adı; şöhret, ün ve ad anlamlarına gelen onoma kelimelerinden oluşmuştur. Yer adları, adlandırılan yerin doğal, kültürel, sosyo-kültürel etkisi ile meydana çıkmıştır. Yerleşim yerinin durumu, konumu, coğrafî yapısı, çevrede yetişen bitkiler, yaşayan hayvan türleri ya da orada bulunmuş, egemenlik sürmüş, mensup olduğu zümrenin itibarını kazanmış dinî bir kimliği, siyasî bir görevi, askerî bir unvanı olan kimse ile yaşanan ve izleri silinmeyen bir olay, karşılaşılan bir durum yer adlarına kaynak olmuştur. Adlandırmada, tarih boyunca sürdürülen bu geleneğin örneklerini, Anadolu'nun pek çok şehrinde olduğu gibi Bursa'da da görmek mümkündür. Bursa; tarihî mirası, kültürel zenginliği, coğrafî konumu, stratejik önemi, ticarî yolları, tabiat güzelliği, verimli ovası, şifalı kaplıcalarıyla tarih boyunca çeşitli medeniyetlerin cazibe merkezi olmuş bir şehirdir. Sadrazam Keçecizade Fuad Paşa'nın ifadesi ile Bursa "Osmanlı tarihinin dibacesi"dir. Anadolu şehirleri arasında müstesna bir yeri bulunan ve yeşil kelimesiyle özetleniveren Bursa şehri, Osmanlıların fethinden önce hisar içine sıkışmış yedi mahalleden oluşan bir şehirken fetih sonrasındaki iki asırlık bir zaman dilimi içinde yüz kırk yedi mahalleden oluşan bir şehir hâline gelmiştir. İskân politikasının uygulanmasıyla birlikte Bursa, Türkmenlerin yerleşimine açılmıştır. Bu bağlamda şehirde yeni mahalleler, semtler, köyler ve kasabalar kurulmuş; halkın ortak olarak kullanabileceği cami, çeşme, mektep, köprü vb. çeşitli yapılar inşa edilmiş; yeni yerleşim yerlerine Türkçe adlar verilmiş; eski yerleşim yerlerinin adları da yerlileştirilmiştir. Siyasî, iktisadî ya da toplumsal sebeplere bağlı olarak zamanla bu yerlere verilen adlardan bazıları değişse de pek çoğu aynı kalmış ve millî kimliğini günümüze kadar taşımıştır. Bursa'nın tarihî ve kültürel gelişimi ile ilgili bu bilgileri; tarihî kayıtlardan, siyasî yazışmalardan, ticarî anlaşmalardan ya da edebî eserlerden elde etmek mümkündür. Her biri bir tarihî belge niteliğinde olan bu kaynaklardan biri, Gazzizâde Abdüllatif Efendi tarafından 3 Safer 1230 / 15 Ocak 1815'te telif edilen Hulâsatü'l-Vefeyât adlı eserdir. Vefeyât-nâme türünde kaleme alınan bu eser, bulunduğu konum itibariyle Osmanlı coğrafyasında önemli bir statüye sahip olan Bursa şehri hakkında bilgi verir. Osmanlı padişahlarından devlet ricaline, âlimlerinden mutasavvıflarına kadar uzanan önemli şahsiyetleri anlatır; şehrin mimarî yapılarından su kaynaklarına, kahvehanelerinden mesire yerlerine kadar şehrin sahip olduğu tarihî zenginliklerine, doğal kaynaklarına temas eder. On bölümden oluşan eserin her bölümünde, Bursa ile ilgili her bölümde farklı bir konu işlenmiştir. Bunlar, sırasıyla şöyledir: Bursa'da metfun Osmanlı padişahları, Bursa'da metfun Osmanlı şehzadeleri, Bursa'da metfun Osmanlı vezirleri, Bursa'da metfun âlimler, mutasavvıflar ve evliyalar, Bursa'da mevcut selatin camiler, Bursa şehrinin faziletleri, Bursa'nın mesire yerleri, Bursa'da cari olan sular, kuyular, nehirler, pınarlar ve çeşmeler, Bursa kaplıcaları, Bursa'da mevcut tekke ve zaviyeler. İşlenen konu ile ilgili bağlantılı olarak eserde; Bursa ve çevresiyle ilgili köy, kasaba, semt, mahalle, sokak gibi yerleşim yerleri; dağ, tepe, ova, yayla gibi oronimler; göl, ırmak, ayazma, kuyu gibi hidronimler ile halkın ortak kullanım alanları olan han, hamam, camii, tekke, çeşme, mesire yerleri ile mektep medrese gibi eğitim kurumu olarak hizmet veren yerlere ait çok sayıda yer adını içerir. Bu adların tespiti, bugün unutulan pek çok yer adının ortaya çıkmasına yardımcı olabileceği gibi bunların fonetik ve morfolojik bakımından incelenmesi de Türk dili tarihine katkı sağlayacaktır. Bu çalışmada, Gazzîzade Abdüllatif Efendi'nin Hulâsatü'l-Vefeyât adlı eserindeki yer adları incelenmiştir. Bu hususla ilgili olarak Süleymaniye Kütüphanesi Esad Efendi 2257 numarada kayıtlı müellif nüshası dikkate alınmıştır. Önce eser hakkında bilgi verilmiş sonra eserdeki yer adları tespit edilmiş; bunlar, belirleyici nesnenin coğrafî özellikleri dikkate alınarak sınıflandırılmış; alfabetik sıraya göre tablolar şeklinde sunulmuş; elde edilen veriler sayısal olarak değerlendirilmiştir. Çalışma sırasında metinde yer alan adlardan bazılarının günümüzde kullanılan aynı yer adına karşılık geldiği halde farklı şekillerde kullanıldığı tespit edilmiştir. Sözgelişi, Bursa şehri için Amûriyye, Bulunursa, Burusa, Şâm-ı 'Acem adları; Fenari Mahallesi için Fenârî, Monlâ Fenârî Mahallesi adları; Uludağ için Cebel-i Keşîş, Cebel-i Ruhbân adları, Soğucakpınar Köprüsü için Cisr-i Sogucak, Sogucak Bıñar Köprüsü adları, Pınarbaşı Mesire Yeri için Bıñarbaşı, Bıñarbaşı Teferrücgâhı adları, Yeşil Mederese için Sultâniyye, Sultâniyye Medresesi, Yeşil Medresesi adları gibi. Bu yer adları; metindeki farklı şekilleri ve kullanım sayısı ile birlikte tabloda belirtilmiş ancak her şekil sayısal değere dâhil edilmemiş, sadece günümüzde karşıladığı yer dikkate alınarak sayısal değerlendirmeye tabi tutulmuştur