FERIDUDDIN-I ATTAR’S MANTIKU’T-TAYR IN TURKISH LITERATURE OF HIS WORK TITLED FIRST AND ONLY OPIMION: SEM’I SEM’ULLAH’S SERH-I MANTIKU’T-TAYR

FERİDÜDDİN-İ ATTÂR’IN MANTIKU’T-TAYR İSİMLİ ESERİNİN TÜRK EDEBİYATINDAKİ İLK VE TEK ŞERHİ: ŞEM’Î ŞEM’ULLAH’IN ŞERH-İ MANTIKU’T-TAYR’I

Abstract

Many works have been written since the spread of Sufism in Anatolia. These works, each superior in one aspect to others, have told about “unity of existence” in a region where Persians, Arabs and Turks lived together. One of the most famous works about this theme in Persian literature is Mantku’t-Tayr by Feridüddin-i Attâr. Attâr’s 4725verse work allegorizing “demand, love, ingeniousness, austerity, unity, consternation and evanescence valley” as the grades of contemplation has been popular both in his time and later periods. Attar’s Mantku’tTayr has been translated and its stories have been adapted and rewritten by Turkish poets. Besides, many Persian, Arabic and Turkish commentaries showing religious qualities within the context of Islamic culture have been written. One of these works is Şerh-i Mantku’t-Tayr by Şem’i Şem’ullah who is a commentator in 16th century Turkish literature. In this study I allege that Şem’i Şem’ullah’s Şerh-i Mantku’tTayr is the first and only commentary in Turkish literature. In this sense Şerh-i Mantku’t-Tayr is considered to be a significant work in Turkish literature. This worked composed by Şem’i who took account of cultural qualities of his time is very important in relation with language and literature. Thus, he abolished possible difficulties which the readership of the period would have in reaching sources. In this study I will introduce Şerh-i Mantku’t-Tayr by Şem’i Şem’ullah, a 16th century commentator of famous Persian poet Feridüddin-i Attâr’s Mantku’t-Tayr

Özet

Tasavvufun Anadolu'da yayılışından itibaren bu konuda eserler kaleme alınmaya başlanmıştır. Fars, Arap ve Türklerin yaşadıkları havzada her biri diğerinden bir başka yönüyle üstün olan bu eserler vahdet-i vücut anlayışını anlatmıştır. Fars edebiyatında bu konuda akla gelen ilk eserlerden biri de Feridüddin-i Attâr'ın Mantıku't-Tayr'ıdır. Seyr ü sülukun mertebelerini talep, aşk, marifet, istiğna, tevhit, hayret ve fena vadisi olarak sembolleştiren Attâr'ın 4725 beyitlik bu eseri, hem kendi devrinde hem de sonraki devirlerde revaç bulmuştur. Attâr'ın Mantıku't-Tayr'ı Türk şairleri tarafından tercüme edilmiş, içerisindeki hikâyeler yeniden uyarlanarak kaleme alınmıştır. Bununla birlikte İslâm kültür dairesi içinde, büyük kısmı dini ve tasavvufi nitelikte olan Arapça, Farsça ve Türkçe pek çok şerh kaleme alınmıştır. Bu eserlerden biri de 16. yüzyıl şarihlerinden Şem'î Şem'ullah tarafından kaleme alınan Şerh-i Mantıku't-Tayr'dır. Tespitlerimize göre Türk edebiyatında ilk ve tek Mantıku't-Tayr şerhi Şem'î Şem'ullah'ın yaptığı şerhtir. Şerh-i Mantıku't-Tayr bu yönüyle Türk edebiyatında dikkate değer bir eser olarak görülmüştür. Şem'î'nin, içinde barındırdığı bütün kültür öğeleriyle vücuda getirdiği bu eser, dil ve edebiyat açısından büyük önem arz etmektedir. Bu sayede devrin okuyucusunun kaynaklara ulaşmada yaşayacağı muhtemel zorlukları da engellemiştir. Bu çalışmanın1 amacı, meşhur İranlı şair Feridüddin-i Attâr'ın Mantıku'tTayr isimli eserinin 16. yüzyıl şarihlerinden Şem'î Şem'ullah tarafından yapılmış olan Şerh-i Mantıku't-Tayr isimli şerhinin tanıtılması olacaktır