Rental Transactions of Waqf Assets in Jerusalem in the 18th Century: Ijâra Wâhida, Hikr, Ijâra Tawîla, Khulû al-Shar‘î

XVIII. Yüzyılda Kudüs’te Vakıf Mülklerin İşletim Usulleri: İcâre-i Vâhide, Hikr, İcâre-i Tavîle ve Huluvv-i Şer‘i Uygulamaları

Abstract

The aim of this study is to examine the rental transactions of the assets of the already existing and newly established Waqfs in Jerusalem between 1703 and 1831. In the historical process, the question of the effects of rental procedures of the Waqf assets on the development of the Waqf institution will be sought to be answered within the framework of the study. It is possible to specify the renting methods stipulated by the endowers in the waqfiyyas as part of Waqf system. Although it is possible to define rent applications by three different names as ijâra wâhida, hikr and ijâra tawîla (ijâratayn), annual renting or ijâra tawila, or long-term leasing, was preferred among the transactions used in the evaluation of Waqf properties in Jerusalem. In the leases made with hikr method, the tenant was expected to protect the buildings and trees within the land and ensure their continuity, while in the leases made with huluvv the repairs and terminations of the leased properties were provided. In the end, if there were no tenant to rent or lease the property for a long time, the custodian (mutawalli) of the Waqf would apply to the judge (kadi) to replace the asset of the Waqf with another property. Such changes, called istibdâl, were probably made to invest in another property or to meet the cash needs of the Waqf. The study, which aims to examine these practices regarding the transactions of Waqf properties in Jerusalem, will consist of three parts. Firstly, it will attempt to determine the assets and charitable goods of the newly established Awqaf in Jerusalem in the period covered by the study. Then, the methods of operation of these properties will be examined and different applications will be explained through the examples determined from Jerusalem Shari‘a Court Registers and the orders for the province of Damascus (Ahkâm Registers). The third part will attempt to determine in the light of the data obtained, the position of the Awqaf in the economy of Jerusalem.

Özet

Çalışma, 1703-1831 yılları arasında Kudüs’te mevcut vakıflar ile yeni kurulan vakıfların akarlarının işletim usullerini incelemeyi amaçlamaktadır. Tarihsel süreçte vakıf mülklerinin işletilme usullerinin, vakıf kurumunun gelişimine etkilerinin neler ifade ettiği sorusu da çalışma çerçevesinde cevaplanmaya çalışılacaktır. Vâkıflar tarafından vakfiyelerde şart koşulan icâr şekillerini, temelde kira sistemi olarak belirtmek mümkündür. Kira uygulamalarının; icâre-i vâhide, mukâta‘a veya icâre-i tavîle (icâreteyn) şeklinde üç farklı isimle tanımlanması mümkünse de, Kudüs özelinde vakıf mülklerin değerlendirilmesinde uygulanan yöntemlerden senelik icâr ya da icâre-i tavîle yani uzun süreli kiralamalar daha çok tercih edilmekte idi. Mukâta‘a (hikr, hukr) usulü ile yapılan kiralamalarda kiracının bu arazi üzerindeki binaları ve ağaçları koruması ve devamlılıklarını sağlaması beklenirken, huluvv-ı şerʻî ile yapılan kiralamalarda kiralanan mülklerin tamir ve termimlerinin yapılması sağlanırdı. En sonunda da vakıf mülkünü uzun süreli kiralayacak ya da tamir ve termimini üstlenecek bir kiracı bulunmadığında, vakfın mütevellisi vakfın akarını bir başka gayrimenkulle değiştirmek üzere kadıya başvururdu. İstibdâl olarak adlandırılan bu tür değişiklikler, muhtemelen bir başka gayrimenkule yatırım yapmak veya vakfın nakit para ihtiyacını karşılamak için yapılırdı. Vakıf mülklerinin işletilmesine yönelik bu uygulamaları Kudüs özelinde incelemeyi amaçlayan çalışma, üç bölümden oluşacaktır. Öncelikle çalışma kapsamına giren dönemde Kudüs’te yeni kurulan vakıfların akar ve hayrâtları tespit edilmeye çalışılacaktır. Sonrasında bahse konu akarların işletilme usulleri incelenerek, farklı uygulamalar Kudüs Şer‘iye Sicilleri’nden ve Şam Ahkâm Defterleri’nden tespit edilen örnekler üzerinden açıklanacaktır. Üçüncü bölümde ise, elde edilen veriler ışığında vakıfların Kudüs ekonomisindeki yeri tespit edilmeye çalışılacaktır.

Keywords: Kudüs, vakıf, kiralama, akar, icareteyn, huluvv-ı şer‘î, istibdâl