Journals / Turkish Studies (Elektronik) / 2015 / Cilt: 10 - Sayı: 4
THE COMPARISON OF KARACA AHMET SULTAN MENKABES IN WRITTEN AND ORAL ENVIRONMENT
- Journal
- Turkish Studies (Elektronik)
- Pages
- 717–746
- DOI
- —
Abstract
Folk narratives that come from the past to the present hanging and transforming in the social conditions and time maintain its existence. Cultural sources; transferring knowledge and experience of individuals as members of society have a function that contributes to the integration of individuals into society. Verbal narratives shaped in culture medium containing important information about every aspect of life, has a function that plays an important role in the collective unconscious of society. Verbal narratives, can have even subsisted in today’s conditions. Verbal narratives, find a place soon after in written statements by means of the invention of writing and technological developments and so on. Verbal culture products, look as if fell to second place due to reasons such as writing and technological developments may also remain in effect at all times. Menkabes, are one of the folk narratives which have formed first in the verbal culture and then imported to the writing. Menkabes are called as the miracle stories that describe the religious. The formation of Menkabes; better recognition of the great religions, the desire to understand them better and curiosity are effective. Menkabes are contained the issues occurring around a saint. Karaca Ahmet Sultan, who lived in different regions of Anatolia and Rumelia, showed many miracles, especially known for being a folk doctor is a great Alevi saint. Information relevant to Karaca Ahmet Sultan is quite limited. Many shrines, islamic monastery and rank were established on behalf of Karaca Ahmet Sultan. Around these shrines, islamic monasteries, ranks and his life, many menkabes were created in oral and written media describing the various aspects of Karaca Ahmet Sultan. Menkabes as written sources; In certain parts of works like Karaca Ahmet Sultan menkabes with two copies written by Seyyit Hüseyin Enisi and Hacı Bektaş Veli Velayetnamesi, Hacım Sultan, Dediği Sultan Menkabes, Saltukname and Hikayat, it’s evaluated that identified and describing sections relevant to Yazılı ve Sözlü Ortamlardaki Karaca Ahmet Sultan Menkabelerinin Karşılaştırılması 721 Turkish Studies International Periodical For the Languages, Literature and History of Turkish or Turkic Volume 10/4 Winter 2015 Karaca Ahmet Sultan. Menkabes in verbal culture media; At İstanbulÜsküdar Karaca Ahmet Sultan Islamic monastery, at shrines established on behalf of Karaca Ahmet Sultan in Adapazarı-Pamukova, AydınCentral, Ankara- Polatlı, Bursa-Yenişehir, Manisa- Karaköy, Uşak – Ulubey it’s compiled with area work via interview method at verbal culture media. In article, Karaca Ahmet Sultan menkabes examined in written and verbal culture medium were detected, receiving of the name “Karaca” of Karaca Ahmet Sultan, his generation, whence occurs, his guidesheikh, encountering with Hacı Bektaş Veli, miracles, his grave at the miracle motifs related to other factors (main shrine) features such as; were compared in terms of content are discussed in terms of similarities and differences. In written and verbal menkabes various features of the Karaca Ahmet Sultan were investigated under eight headings. From these characteristics; encountering of Karaca Ahmet Sultan with Hacı Bektas Veli, four motifs of miracle, the actual tomb or shrine is expressed in a similar way. It’s seen that the variation of the other features. According to Karaca Ahmet Sultan menkabes, the name of “Karaca” was given to him by Sheikh Musa-yı Zuli. The menkabes about taking the name of “Karaca” of Karaca Ahmet Sultan, does not take place in other menkabes except Karaca Ahmet Sultan menkabes we examined. Many of the verbal sources believe that the name given to Karaca Ahmet Sultan, by Hacı Bektaş Veli. In addition, a portion of the verbal sources, indicate that the name of “ Karaca” is being come from the deer herd to result in making shepherd for Karaca Ahmet Sultan. Karaca Ahmet Sultan is recognized as one dealer obtaining profit in Aydın. Karaca Ahmet and Mardin which is located in Dediği Sultan Menkabes, his father Kara Arslan (Black Lion), his mother Safiye, the names Emir Sultan, Dediği Sultan are not included in the verbal menkabes. General of the oral sources say that for Karaca Ahmet Sultan is being come from Khorasan, his father name is Süleyman Horasani and the name of his mother is Sultan. The names of Karaca Ahmet Sultan’s sons are not mentioned in oral sources although it takes place in Karaca Ahmet Sultan menkabes. The oral sources know the names of Karaca Ahmet Sultan as Hıdır Abdal, Gani Abdal, Kamber Abdal and Eşref Abdal. In Karaca Ahmet Sultan menkabes, his sheikh is known as Sheikh Mûsâ Zûlî but in Hacı Bektaş Veli Velayetname it’s said that as Seyyit Nurettin. In oral sources, the sheikhs of Karaca Ahmet Sultan are Ahmet Yesevi and Hacı Bektaş Veli. Encountering of Karaca Ahmet Sultan with Hacı Bektaş Veli in many written sources; Attempting to prevent Hacı Bektas Veli by Rum saints and Hacı Bektas Veli opposition to this situation is described. In these sections, it’s reflected that change shape for Hacı Bektaş Veli and Hacı Tuğrul. It is emphasized that the persons who change the shape are Hacı Bektas Veli and Karaca Ahmet Sultan in some of the written sources. Oral sources of this encounter, know as general as those described in written sources. This encounter is mentioned as walking of stone and wall by Hacı Bektaş Veli and riding on a lion transforming the snake to whipper by Karaca Ahmet Sultan in both written and oral sources. The menkabes that just mentioned in written sources is the section that told the long struggle between Hacı Bektaş Veli and Karaca Ahmet Sultan which is rumoured in Dediği Sultan Menkabes. 722 Hüseyin ÖZCAN – C. Sezen GÖNENÇ Turkish Studies International Periodical For the Languages, Literature and History of Turkish or Turkic Volume 10/4 Winter 2015 It does not take place in written sources that the miracle of ripening the fruits on the trees which presented in Karaca
Özet
Halk anlatıları geçmişten günümüze kadar sosyal şartlar ve zaman içinde değişerek ve dönüşerek varlığını sürdürmektedir. Kültürel kaynaklar; kişilerin mensup olduğu toplumla ilgili bilgi ve deneyim aktaran, fertlerin toplumla bütünleşme sürecine katkı sağlayan bir işleve sahiptir. Sözlü kültür ortamında şekillenen anlatılar hayatın her alanıyla ilgili önemli bilgiler içeren, toplumda kolektif bilinçaltı oluşmasında önemli rol oynayan bir fonksiyona sahiptir. Sözlü anlatılar, yaşadığımız günün şartlarında dahi varlığını sürdürebilmektedir. Sözlü anlatılar bir müddet sonra yazının icadı, teknolojik gelişmeler vb. nedenlerle yazılı ifadelerde de yer bulmaktadır. Sözlü kültür ürünleri, yazı ve teknolojik gelişmeler gibi nedenlerden dolayı ikinci plana düşmüş gibi görünse de her zaman için geçerliliklerini sürdürebilmektedirler. Menkabe, din büyüklerinin kerametlerinin anlatıldığı hikâyelere denmektedir. Menkabeler, önce sözlü kültür ortamında teşekkül etmiş, sonradan yazıya aktarılmış halk anlatılarındandır. Menkabelerin teşekkülünde; din büyüklerini daha iyi tanıma, onları daha iyi anlama isteği ve merak duygusu etkili olmaktadır. Menkabeler, bir velinin etrafında meydana gelen konuları da ihtiva etmektedir. Karaca Ahmet Sultan, Anadolu'nun ve Rumeli'nin farklı coğrafyalarında yaşamış, birçok keramet göstermiş, özellikle de devrinin halk hekimi olmasıyla tanınan ulu bir Alevî erenidir. Karaca Ahmet Sultan ile ilgili bilgiler, oldukça sınırlıdır. Karaca Ahmet Sultan adına oluşturulmuş birçok türbe, dergâh ve makam vardır. Bu türbe, dergâh ve makam çevresinde Karaca Ahmet Sultan'ı çeşitli yönleriyle anlatan, sözlü ve yazılı ortamlarda birçok menkabe oluşturulmuştur. Yazılı kaynak olarak Seyyit Hüseyin Enisî'nin yazdığı ve iki nüshası bulunan Karaca Ahmet Sultan Menâkıpnâmesi ile Hacı Bektaş Veli Velâyetnâmesi, Hacım Sultan, Dediği Sultan Menâkıpnâmesi, Saltuknâme ile Hikâyat adlı eserlerin belli kısımlarında Karaca Ahmet Sultan'ı anlatan bölümler incelenerek değerlendirilmiştir.Sözlü kültür ortamlardaki menkabeler; İstanbul- Üsküdar Karaca Ahmet Sultan dergâhında, Karaca Ahmet Sultan adına kurulmuş olan AdapazarıPamukova, Aydın-Merkez, Ankara- Polatlı, Bursa-Yenişehir, ManisaKaraköy, Uşak -Ulubey Karaca Ahmet Sultan türbelerinde mülakat yöntemiyle alan çalışması yapılarak sözlü kültür ortamında derlenmiştir. Makalede, tespit edilen yazılı ve sözlü kültür ortamlardaki Karaca Ahmet Sultan menkabeleri incelenmiş, Karaca Ahmet Sultan'ın "Karaca" ismini alması, soyu, nereli oluşu, mürşidi-şeyhi, Hacı Bektaş Veli ile karşılaşması, kerametleri, diğer unsurlarla ilgili keramet motifleri olarak atının ve kendisinin mezarı (asıl türbesi) gibi özellikler; muhteva açısından karşılaştırılmış, benzerlikleri ve farklılıkları açısından ele alınmıştır. Yazılı ve sözlü menkabelerde Karaca Ahmet Sultan'ın çeşitli özellikleri, sekiz başlık altında incelenmiştir. Bu özelliklerden; Karaca Ahmet Sultan ve Hacı Bektaş Veli'nin karşılaşması, kerametlerinden dört motif ile asıl mezarı (türbesi) benzer anlatılarla ifade edilmektedir. Bunların dışındaki özelliklerin yazılı ve sözlü kaynaklarda farklılaştığı görülmektedir. Karaca Ahmet Sultan Menâkıpnâmesi'ne göre "Karaca" adı Karaca Ahmet Sultan'a Şeyh Mûsâ-yı Zûlî tarafından verilmiştir. Karaca Ahmet Sultan'ın "Karaca" ismini alması ile ilgili menkabe, Karaca Ahmet Sultan Menâkıbı'nın dışındaki incelediğimiz diğer menâkıpnâmelerde yer almamaktadır. Sözlü kaynakların birçoğu bu adın Karaca Ahmet Sultan'a, Hacı Bektaş Veli'nin verdiğini düşünmektedir. Ayrıca sözlü kaynakların bir kısmı, Karaca Ahmet Sultan'ın geyik sürülerine çobanlık yapması neticesinde "Karaca" adını aldığını belirtmektedir. Karaca Ahmet Sultan Aydın'da ise, "Karcı" kar dağıtan biri olarak tanınmaktadır. Karaca Ahmet ve Dediği Sultan Menâkıpnâmesi'nde yer alan Mardin şehri, babası Kara Arslan, annesi Safiye, Emir Sultan, Dediği Sultan gibi isimler sözlü menkabelerde bulunmamaktadır. Sözlü kaynakların geneli Karaca Ahmet Sultan'ın Horasan'dan geldiğini, babasının adının Süleyman Horasanî, annesinin adını da Sultan olarak bildiklerini söylemektedir. Karaca Ahmet Sultan Menâkıpnâmesi'nde geçen Karaca Ahmet Sultan'ın oğullarının adlarını sözlü kaynakların geneli, zikretmemektedir. Sözlü kaynaklar, Karaca Ahmet Sultan'ın oğulları olarak Hıdır Abdal, Gani Abdal, Kamber Abdal ve Eşref Abdal adlarını bilmektedirler. Karaca Ahmet Sultan Menâkıpnâmesi'nde şeyhinin Şeyh Mûsâ Zûlî, Hacı Bektaş Veli Velâyetnâmesi'nde, Seyyit Nurettin olduğu dile getirilir. Sözlü kaynaklarda Karaca Ahmet Sultan'ın şeyhi, Ahmet Yesevî ve Hacı Bektaş Veli'dir. Bu durum 'birinin yerine diğerinin geçmesi' kuralıyla açıklanabilir. Alevî-Bektâşî toplumunun belleğinde daha canlı olan Hacı Bektaş Veli öne çıkmıştır. Karaca Ahmet Sultan ile Hacı Bektaş Veli'nin Karşılaşması yazılı kaynakların birçoğunda; Hacı Bektaş Veli'nin Rum erenleri tarafından engellenmeye çalışılması, Hacı Bektaş Veli'nin de bu duruma karşı çıkması etrafında anlatılmaktadır. Bu bölümlerde genellikle Hacı Bektaş Veli ile Hacı Tuğrul'un şekil değiştirdikleri yansıtılmaktadır. Yazılı kaynakların bazılarında, don değiştirenlerin Hacı Bektaş Veli ve Karaca Ahmet Sultan olduğu vurgulanmaktadır. Sözlü kaynaklar bu karşılaşmayı, genel itibariyle yazılı kaynaklarda anlatılanlar gibi bilmektedirler. Ayrıca yazılı ve sözlü kaynaklarda bu karşılaşma, Hacı Bektaş Veli'nin taşı veya duvarı yürütmesi ile Karaca Ahmet Sultan'ın yılanı kamçı yapıp aslana binmesi şeklinde dile getirilmektedir. Bu Yazılı ve Sözlü Ortamlardaki Karaca Ahmet Sultan Menkabelerinin Karşılaştırılması 719 Turkish Studies International Periodical For the Languages, Literature and History of Turkish or Turkic Volume 10/4 Winter 2015 karşılaşmayla ilgili yazılı kaynaklarda olup da sözlü kaynaklarda olmayan menkabe, Dediği Sultan Menâkıpnâmesi'nde rivayet edilen Hacı Bektaş Veli ve Karaca Ahmet Sultan arasında uzun süren bir mücadelenin anlatıldığı bölümdür. Karaca Ahmet Sultan menkabelerinde yer alan meyve ağacı o