SavedAdd your journal

Journals / Antakiyat / 2025 / Cilt: 8 Sayı: 1

A Comparative Analysis of Nazzām and al-Jāhizs Approaches in the Light of Muʿtazilite Theories of Iʿjāz

Muʿtezilî İʿcâz Nazariyeleri Işığında Nazzâm ve Câhiz’in Yaklaşımlarının Karşılaştırılması

Hüseyin Dursun

Journal
Antakiyat
Pages
19–44
Publication Date
2025-06-22
DOI
—
🏛️Bibliographic metadata and full text access for this article are provided via DergiPark.
DergiPark Record ↗

Abstract

This study comparatively examines the views of two prominent Muʿtazilite thinkers, al-Nazzām and al-Jāhiz, on the inimitability (iʿjāz) of the Qur’an within the framework of classical rhetoric theories. The research aims to identify the methodological and conceptual differences between al-Nazzām’s ṣarf theory, which interprets iʿjāz as a metaphysical prevention, and al-Jāhiz’s rhetoric-based approach, developed through clarity (bayān), the arrangement of words, and meaning production. According to al-Nazzām, iʿjāz concerns God’s power rendering humans incapable of producing its likeness; this view is grounded in understanding the Qur’anic challenge verses as a physical impediment within the frame-work of the ṣarf theory. Conversely, al-Jāhiz explains the Qur’an’s iʿjāz through rhetorical elements such as lexical structure, semantic density, simile (tašbīh), ellipsis (haḏf), and syntactic reordering (taqdīm-taʾkhīr). His approach is elaborated in works such as al-Bayān wa’l-Tabyīn, Naẓm al-Qur’ān, and Hujaj al-Nubuwwa. This study analyzes these thinkers’ approaches not only in theological terms but also through their semantic and rhetorical dimensions, revealing the diversity of iʿjāz theories within the Muʿtazilite school and their influence on the naẓm theory. Employing a qualitative research methodolo-gy, the study uses comparative textual analysis.

Özet

Bu çalışma, Kur’an’ın iʿcâzını açıklamada önemli katkılar sunan iki Muʿtezilî düşünür olan Nazzâm ve Câhiz’in görüşlerini klasik belâgat teorileri bağlamında karşılaştırmalı olarak incelemektedir. Çalışmanın amacı, Nazzâm’ın "Sarfe” teorisiyle iʿcâzı metafizik bir engelleme biçimi olarak yorumlaması ile Câhiz’in beyân, lafzın tertibi ve anlam üretimi üzerinden geliştirdiği retorik temelli yaklaşım arasındaki yöntemsel ve kavramsal farkları ortaya koymaktır. Nazzâm’a göre iʿcâz, Allah’ın kudretiyle insanların benzerini getirmekten aciz bırakılmasıyla ilgilidir; bu görüş, özellikle Kur’an’daki meydan okuma ayetlerinin “Sarfe sarf nazariyesi” çerçevesinde fizikî bir engelleme olarak anlaşılmasıyla temellendirilir. Buna karşılık Câhiz, Kur’an’ın iʿcâzını lafzî yapı, anlam yoğunluğu, teşbih, hazf, takdim-te’hîr gibi belâgat unsurlarıyla açıklamaya çalışır. Onun yaklaşımı, el-Beyân ve’t-Tebyîn, Nazmu’l-Kur’ân ve Hücecu’n-Nübüvve gibi eserlerinde detaylandırılmıştır. Araştırma, bu iki düşünürün yaklaşımlarını sadece kelâmî yönleriyle değil, aynı zamanda semantik boyutlarıyla da analiz ederek Mu‘tezilî ekol içerisindeki iʿcâz teorilerinin çeşitlili-ğini ve nazm teorisine etkilerini ortaya koymayı hedeflemektedir. Bu çerçevede çalışmada, nitel araştır-ma yöntemi kullanılmış ve metin çözümlemesine dayalı karşılaştırmalı analiz yapılmıştır.

Keywords
🔖

Cite This Article

Dursun, H. (2025). A Comparative Analysis of Nazzām and al-Jāhizs Approaches in the Light of Muʿtazilite Theories of Iʿjāz. Antakiyat, Cilt: 8 Sayı: 1, 19–44. https://ajindex.com/articles/1061022

📄 Full Text PDF Viewer

References (44)

  1. Abdülcebbâr, Kâdî. Şerhu’l-usûli’l-hamse. Çev. İlyas Çelebi. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yay., 2013.
  2. Abdülcebbâr, Kâdî. Tenzîhu’l-Kur’ân ‘Ani’l-Matâ‘in. Thk. Ahmed Abdurrahim es-Sâyeh. Kahire: Mektebetu’n-Nâfizeh, 2006.
  3. Akkuş, Hasan. Cürcânî’nin Belâgat Anlayışı ve Delâʾilü’l-İʿcâz’ı. İstanbul: İFAV Yay., 2008.
  4. Algül, Hüseyin. “Kur’an’da Mucize Kavramı ve İʿcâz Tartışmaları”. Uludağ Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 18/2 (2009), 117-134.
  5. Altıntaş, Ramazan. İslâm Düşüncesinde İʿcâz Problemi. Konya: Hüner Yay., 2014.
  6. Arkoun, Mohammed. Rethinking Islam Today. Amsterdam: Amsterdam University Press, 2002.
  7. Câbirî, Muhammed Âbid. Akvâlü’l-muʿâssırîn fî iʿcâzi’l-Kur’ân. Kahire: el-Hey’etü’l-Mısriyye, 1990.
  8. Câbirî, Muhammed Âbid. “Rhetorical Mastery in Classical Arabic Thought: Cāhiz and His Legacy”. Arabian Philosophy Journal 2/12 (2001).
  9. Câhiz, Ebû Osmân Amr b. Bahr. el-Beyân ve’t-tebyîn. thk. Abdüsselâm Muhammed Hârûn. Mısır: Mektebetu’l-Hanefî, 1968.
  10. Câhiz, Ebû Osmân Amr b. Bahr. Hücecu’n-nübüvve. ed. Selâhuddîn el-Müneccid. Beyrut: Dâru’l-Maʿrifeti, 1979.
  11. Câhiz, Ebû Osmân Amr b. Bahr. Nazmu’l-Kur’ân. Nşr. Abdülhamîd el-Harîfî. Beyrut: Dâru’l-Maʿrifeti, 1981.
  12. Cevherî, İsmâʿîl b. Hammâd. es-Sıhâh. Thk. Ahmed Abdulġafûr ʿAtar. Beyrut: Dâru’l-ʿIlmi li’l-Melâyîn, 1990.
  13. Cürcânî, Abdurrahman. Delâʾilü’l-İʿcâz. Nşr. Mahmud Muhammed Şakir. Kahire: Mektebetü’l-Hâncî, ts.
  14. Dağdeviren, Mustafa. “Kur’ân’da İstifhâm Üslûbu ve Belâğî Özellikleri”. Academic Social Resources Journal 7/39 (2017), 746-750.
  15. Dayf, Şevkî. el-Belâga tetâvvur ve târîh. Kahire: Dâru’l-Maârif, ts.
  16. Dırâz, Muhammed Abdullah. en-Nebeʾu’l-ʿazîm. Kahire: Dâru’l-Kalem, 1961.
  17. Ebu Zeyd, Nasr Hâmid. Reformation of Islamic Thought. Leiden: Brill, 2006.
  18. Fakhry, Majid. İslam Felsefesi Tarihi. Çev. Kasım Turhan. İstanbul: İletişim Yay., 2005.
  19. Ferrâ, Ebû Ya‘kūb. el-Mu‘tezem. Nşr. Abdülhamîd et-Türâzî. Beyrut: Dâru’l-Kitâbi’l-‘Arabî, 1997.
  20. Garâfî, Muhammed. “el-Belâga ve’l-ʿAkîde”. https://www.diwanalarab.com (Erişim: 15 Mart 2020).
  21. Gazzâlî, Ebû Hâmid. el-İktisâd fî’l-iʿtikād. Thk. İbrahim Ağâ Çavuş. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2004.
  22. Hamrânî, Âmine. “el-Hicâc fî Delâʾili’l-İʿcâz”. el-Mumâresât el-Lugaviyye 6/31 (2015).
  23. Hansu, Hasan. Muʿtezile ve Hadis. İstanbul: Rağbet Yay., 2019.
  24. Hatip, Ahmet. Kurʾân’ın İʿcâzı. İstanbul: İFAV Yay., 2018.
  25. Hımsî, Nebîl. Fikretü’l-iʿcâzi’l-Kurʾân mine’l-Biʿseti’n-Nebeviyye ilâ Asrinâ’l-Hâlis. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 1980.
  26. İbn İsa, Beşîr. Teysîru’l-belâga fî kütübi’t-türâs. Şarika: Câmiʿatu’ş-Şârika, ts.
  27. İbn Kuteybe, Abdullah. Teʾvîlu muhtelifi’l-hadîs. Dımaşk: el-Mektebü’l-İslâmî, 2019.
  28. İbn Manzûr, Cemâlüddîn. Lisânü’l-ʿArab. Thk. Abdullâh el-Harbî. Beyrut: Dâru Ṣâdır, 1994.
  29. İbn Teymiyye, Tâkıyyüddîn. Minhâcü’s-sünne. Thk. Muhammed Reşâd Sâlim. Riyad: Câmiʿatü’l-İmâm Muhammed b. Suûd, 1986.
  30. Izutsu, Toshihiko. Kur’ân’da Allah ve İnsan. Çev. Süleyman Ateş. İstanbul: Yeni Ufuklar Neşriyat, 2008.
  31. Kaplan, Mehmet Murat. “Muʿtezile’nin İʿcâz Algısı ve İʿcâzın Teşekkül Sürecine Etki Eden Muʿtezilî Âlimler”. Kadim Akademi Sosyal Bilimler Dergisi 8/2 (2024), 209-231.
  32. Kızıklı, Zekeriya. “Kur’ân’ın İʿcâzı Bağlamında Dil-İnanç İlişkisi”. Ekev Akademi Dergisi 18/58 (2014), 254-275.
  33. Kutlay, Halil İbrahim. “Kur’ân’ın İʿcâzı Üzerine Muʿtezilî Bir Bakış: Ebû Hâtim er-Râzî Örneği”. Cumhuriyet İlahiyat Dergisi 25/3 (2021), 1673-1697.
  34. Mâlikî, Muhammed. Usûlu’l-belâğa. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1999.
  35. Mustafâ, Selâhaddin. Belâgat ve Kur’ân. İstanbul: Diyanet Yayınları, 2015.
  36. Öztürk, Hasan. “Kur’ân’ın İʿcâzında Dil ve Anlatım Teknikleri”. Türkiye Araştırmaları Dergisi 14/1 (2019), 89-107.
  37. Râzî, Fakhrüddîn. Mefâtihu’l-gayb. Thk. Ali Şerif. Kahire: Dâru’l-Hadîs, 2000.
  38. Sâlih, İsmail. El-İʿcâz ve delâʾilü’l-Kur’ân. İstanbul: Marmara Üniversitesi Yayınları, 2017.
  39. Şafii, Ebû Abdullah. el-Muhtasar fî’t-tefsîr. Kahire: Mektebetu’l-Hayât, 1995.
  40. Taha, Muhammed. İʿcâzu’l-Kur’ân ve’l-belâğa. Kahire: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2003.
  41. Tûsî, Nâsirüddîn. el-Muʿâdilât fi’l-belâğa. Tahran: Dâru’l-Hikme, 1988.
  42. Yıldırım, Ömer Faruk. Kur’ân’da Edebî Sanatlar. Ankara: Diyanet Yay., 2022.
  43. Zarûr, Muhammed Hasan. Mecmûuʿatü’l-belâğa ve’l-iʿcâz. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2010.
  44. Zemahşerî, Ebü’l-Kâsım Mahmûd b. Ömer. el-Keşşâf ʿan hakâʾiki gavâmizi’t-tenzîl ve ʿuyûni’l-ekâvîl fî vücûhi’t-teʾvîl. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2003.