SavedAdd your journal

Journals / Antakiyat / 2026 / Cilt: 9 Sayı: 1

Diversity of Religious Structures in Modern Türkiye and Social Proliferation in the Case of Nurculuk

Modern Türkiye’de Dinî Yapıların Çeşitliliği ve Nurculuk Örneğinde Sosyal Proliferasyon

Hasan Sarı

Journal
Antakiyat
Pages
20–45
Publication Date
2026-06-27
DOI
—
🏛️Bibliographic metadata and full text access for this article are provided via DergiPark.
DergiPark Record ↗

Abstract

The aim of this study is to reveal the organizational diversity of religious community structures in modernizing Türkiye and to analyze the concept of “social proliferation,” which corresponds to a strategy of pluralizing expansion, specifically within the Nur movement. In this study, which adopted a qualitative research design, the data were analyzed using descriptive analysis techniques within the framework of the defined concepts. In this context, the sociology of religious groups literature, the works of Said Nursî, historical data, and field studies are examined comparatively. According to the research findings, purely religious groups in Türkiye are classified into three main categories: “traditional orders, new religious communities, and religious-political formations.” It has been determined that the Nur movement, which constitutes the focus of the study, has pluralized by dividing into seven main factions—namely “Yazıcılar (Scribes), Okuyucular (Readers), Yeni Asya, Ethnic Groups, Aczmendiler, Gülenists, and Digital Generation Nurcus”—as a result of its text-centered structure and changing leadership dynamics. It has been argued that these divisions do not represent an organizational weakening for a religious movement; rather, they constitute a strategy of expansion driven by historical context, technological developments, and adaptation to socio-cultural conditions. Ultimately, it has been concluded that the concept of social proliferation is a process that explains how religious groups can divide themselves in modern society, penetrate different social strata, and ensure their continuity, emphasizing the dynamic change in group structure.

Özet

Modernleşen ve dönüşen Türkiye’de dinî cemaat yapılarının organizasyonel çeşitliliğini ortaya koymak ve Nurculuk yapılanması özelinde çoğullaşarak yayılma stratejisine karşılık gelen “sosyal proliferasyon” kavramını analiz etmek bu çalışmanın amacıdır. Nitel araştırma deseninin benimsendiği çalışmada, belirlenen kavramlar çerçevesinde betimsel analiz tekniği ile veriler çözümlenmiştir. Bu kapsamda dinî gruplar sosyolojisi literatürü, Said Nursî’nin eserleri, tarihsel veriler ve saha araştırmaları karşılaştırmalı olarak incelenmiştir. Araştırma bulguları doğrultusunda Türkiye’deki sırf dinî grupları; “geleneksel tarikatlar, yeni dinî cemaatler ve dinî-siyasi oluşumlar” olarak üç ana kategoride tasnif etmek mümkündür. Yeni dinî cemaatler kategorisine giren Nurcu ekolün ise dinî hareket özelliği kazandığı iddia edilmiştir. Bu dinî hareketin metin merkezli yapısı ve değişen liderlik dinamikleri neticesinde “Yazıcılar, Okuyucular, Yeni Asya, Etnik Gruplar, Aczmendiler, Gülenistler ve Dijital Kuşak Nurcular” olmak üzere yedi ana fraksiyona ayrılarak çoğullaştığı tespit edilmiştir. Bu bölünmelerin bir dinî hareket için organizasyonel anlamda bir zayıflama değil; aksine tarihsel bağlam, teknolojik gelişmeler ve sosyo-kültürel şartlara uyum saikiyle bir yayılma stratejisi olduğu iddia edilmiştir. Sonuçta sosyal proliferasyon kavramının, dinî grupların modern toplumda bölünerek farklı toplumsal katmanlara nüfuz edebilmelerini ve sürekliliklerini sağlayabilmelerini açıklayan ve grup yapısındaki dinamik değişimi vurgulayan bir süreç olduğu kanaati hasıl olmuştur.

Keywords
🔖

Cite This Article

Sarı, H. (2026). Diversity of Religious Structures in Modern Türkiye and Social Proliferation in the Case of Nurculuk. Antakiyat, Cilt: 9 Sayı: 1, 20–45. https://ajindex.com/makaleler/1061007

📄 Full Text PDF Viewer

References (64)

  1. Aktay, Yasin. Postmodern Kavşakta Din ve Sivil Toplum. İstanbul: Tezkire, 1. baskı., 2015.
  2. Aktürk, Hamit. “Dini Gruplarda Bölünme: Menzil ve İsmailağa Gruplarında Bölünmenin Karşılaştırmalı Olarak İncelenmesi”. Journal of Islamic Research 36/2 (2025), 292-307. https://doi.org/10.62862/isar.2025-110168
  3. Arslan, Hüseyin. Dini Gruplar ve Siyaset: Yeni Asya. Ankara: Ankara Okulu Yayınları, 2012.
  4. Atay, Tayfun. Batı’da Bir Nakşi Cemaati: Şeyh Nazım Kıbrısı Örneği. İstanbul: Berfin Yayınları, 2011.
  5. Aydemir, Aslı. Toplumsal Hareketler ve Sosyal Medya. İstanbul: Kriter Yayınevi, 2020.
  6. Aydoğmuş, Günerkan. Harput Kültüründe Din Alimleri. Elazığ: Manas Yayıncılık, 2008.
  7. Aytepe, Mahsum. “Doğuşundan Günümüze İslamcılığın Türkiye Seyri: Bir Sınıflandırma Denemesi”. Anemon Muş Alparslan Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi 4/1 (01 Haziran 2016), 169-199.
  8. Azak, Umut. Türkiye’de Laiklik ve İslam: Islam and Secularism in Turkey. çev. Ayten Alkan. İstanbul: İletişim Yayınları, 2019.
  9. Bilgin, Vejdi. Din ve Toplum - Din Sosyolojisine Giriş. İstanbul: Beyan Yayınları, 2021.
  10. Bilmen, Ömer Nasuhi. Büyük İslam İlmihali. İstanbul: Nuh Yayıncılık, 2015.
  11. Blanchot, Maurice. İtiraf Edilemeyen Cemaat. çev. Işık Ergüden. İstanbul: Ayrıntı Yayınları, 1997.
  12. Campbell, Heidi. Digital Creatives and The Rethinking of Religious Authority. Abingdon, Oxon ; New York, NY: Routledge, 2020.
  13. Cevizoğlu, Hulki. Nurculuk. İstanbul: Beyaz Yayınları, 1998.
  14. Çakır, Ruşen. Ayet ve Slogan: Türkiye’de İslami Oluşumlar. İstanbul: Metis Yayıncılık, 2017.
  15. Çancı, Haldun. İslam Siyasal Düşüncesi Çerçevesinde Bir Siyasal İdeoloji Olarak Milliyetçilik ve Said Nursi. Sosyal Bilimler Enstitüsü: İstanbul Üniversitesi, Doktora, 1998.
  16. Çelik, Celaleddin. “Örgütlü Dinî Gruplarda Hegemonik Dönüşüm Nurculuktan Post-Nurculuğa, Cemaatten Örgüte Gülenist Yapının Sosyolojik Kodları”. İnsan & Toplum Dergisi (The Journal of Human & Society) 7 (30 Haziran 2017). https://doi.org/10.12658/human.society.7.13.M0203
  17. Çuhadar, Mustafa. “Postmodernizm, Dijitalleşme ve Hibrit Dindarlık”. Tevilat 2/1 (30 Haziran 2021), 67-88. https://doi.org/10.53352/tevilat.994404
  18. Demir, Hilmi. “Cemaatler Konusunda Ezberlerinizden Kurtulabilir misiniz?” Fikir Turu (blog), 31 Ocak 2022. https://fikirturu.com/insan/cemaatler-konusunda-ezberlerinizden-kurtulabilir-misiniz/
  19. Dilek, Şener. “Risale-i Nur’un Metod ve Gayesi”. İslâm Düşüncesinin 20. Asırda Yeniden Yapılanması ve Bediüzzaman Said Nursî. İstanbul: Yeni Asya Yayınları, 1992.
  20. Duran, Mustafa. “Bu Sapık Kimin Adamı”. Yeni Şafak Gazetesi (05 Eylül 2020), 9.
  21. Efe, Adem. Dini Gruplar Sosyolojisi: Isparta Örneği. Fatih, İstanbul: Dönem Yayıncılık, 2015.
  22. Efe, Adem. “Kolektif Dindarlık Türü Olarak Tarikat/Cemaat Dindarlığı”. İslami Araştırmalar 28/3 (2017), 290-301.
  23. Erkilet, Alev. Orta Dogu’da Modernleşme ve Islami Hareketler. İstanbul: Büyüyenay Yayınları, 2017.
  24. Ertaş, Fatih. Said Nursi’nin Eserlerinde Din ve Etnisite Sorunu. İstanbul: İstanbul Üniversitesi, Yüksek Lisans, 2012.
  25. Fisher, Gene A. - Chon, Kyum Koo. “Durkheim and the Social Construction of Emotions”. Social Psychology Quarterly 52/1 (1989), 1-9. https://doi.org/10.2307/2786899
  26. Foucault, Michel. Özne ve İktidar. çev. Işık Ergüden - Osman Akınhay. İstanbul: Ayrıntı Yayınları, 2021.
  27. Gellner, Ernest. Müslüman Toplum. İstanbul: Kabalcı Yayınevi, 2017.
  28. Güçlü, Nezahat - Gülbahar, Bahadır. “Türk Eğitim Sisteminde Toplam Kalite Yönetiminin Uygulanması”. Atatürk Üniversitesi Kazım Karabekir Eğitim Fakültesi Dergisi 13 (04 Aralık 2010), 226-239.
  29. Günerigök, Mustafa. “Cemaat Sosyolojisi: Bir Kavramın Tarihsel Serüveni”. Anemon Muş Alparslan Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi 7/5 (07 Ekim 2019), 287-297. https://doi.org/10.18506/anemon.533994
  30. İbn Haldun. Mukaddime. çev. Süleyman Uludağ. İstanbul: Dergah Yayınları, 2018.
  31. İnce, Abdullah. “Nakşîlik-Siyaset İlişkisi Bağlamında Türkiye’de Dinî Gruplar ve Milli Görüş”. Journal of Turkish Studies 12/Volume 12 Issue 10 (2017), 143-164.
  32. Janmohamed, Shelina. M Nesli: Yeni Müslüman Gençlik. çev. Seda Darcan Çiftçi - Esin Kızılelma. İstanbul: Kaktüs yayınları, 2018.
  33. Karabaşoğlu, Metin. Saykal: Risale-i Nur’a husumetin kısa tarihi: iddialar ve cevaplar. Cağaloğlu, İstanbul: Selis Kitaplar, 1. baskı., 2017.
  34. Kaya, Sıbğatullah. Sosyoloji ve Din Açısından Cemaatler. İstanbul: Pınar Yayınları, 2020.
  35. Keskin, Ferda. “Sunuş: Özne ve İktidar”. Özne ve İktidar. İstanbul: Ayrıntı Yayınları, 2021.
  36. Kirman, Mehmet Ali. “Hakikat Tekelciliği ve Dini Partikülarizm”. Çukurova Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi (ÇÜİFD) 19/2 (27 Aralık 2019), 330-346. https://doi.org/10.30627/cuilah.638082
  37. Kirman, Mehmet Ali. “Türkiye’de Toplumsal Değişme ve ‘Yeni Dinî Cemaatler’”. Muhafazakar Düşünce Dergisi 1/2 (15 Ekim 2004), 61-77.
  38. Latdict. “Latin Dictionary and Grammar Resources - Latdict”. latin-dictionary.net/. 2025. Erişim 25 Ağustos 2025. https://www.latin-dictionary.net/definition/20482/fero-ferre-tuli-latus
  39. Mardin, Şerif. Din ve İdeoloji. İstanbul: İletişim Yayınları, 2018.
  40. Mardin, Şerif. Türkiye, İslâm ve Sekülarizm. çev. Elçin Gen - Murat Bozluolcay. İstanbul: İletişim, 2011.
  41. Mardin, Şerif. Türkiye’de Din ve Siyaset. İstanbul: İletişim Yayınları, 2017.
  42. Meçin, Habip. “Kurumsal Dinden Bireysel Dindarlığa: Ait Olmadan İnanma”. Journal of Media and Religion Studies 8/2 (31 Aralık 2025), 579-597. https://doi.org/10.47951/mediad.1721890
  43. Mensching, Gustav. Din Sosyolojisi: Din, Kültür ve Toplum İlişkileri. çev. Mehmet Aydın. Konya: Literatür Yayınları, 2012.
  44. merriam-webster. “PROLIFERATION Definition & Meaning”. merriam-webster.com. 2025. Erişim 25 Ağustos 2025. https://www.merriam-webster.com/medical/proliferation
  45. Nursî, Said. Bediüzzaman Said Nursî Tarihçe-i Hayatı. İstanbul: Envar Neşriyat, 1996.
  46. Nursi, Said. “Emirdağ Lâhikası”. Risale-i Nur Külliyatı. 2016. Erişim 22 Eylül 2022. https://kulliyat.risaleinurenstitusu.org/emirdag-lahikasi/takdim/11
  47. Nursi, Said. “Lemalar”. kulliyat.risaleinurenstitusu.org. 2016. https://kulliyat.risaleinurenstitusu.org
  48. Ökten, Mehmet Salih. Cemaat Modernliği: Nurcularda Uyum, Direnç ve Değişim Dinamikleri. Ankara: Nobel Akademik yayıncılık, 2021.
  49. Özbolat, Abdullah. Kapitalizme Eklemlenme: Dindar Orta Sınıfta Tüketim Kültürü. Adana: Karahan Kitabevi, 2015.
  50. Özdalga, Elisabeth. İslâmcılığın Türkiye seyri: Sosyolojik bir perspektif. İstanbul: İletişim Yayınları, 4. baskı., 2015.
  51. Özdilek, Zehra. “Sapkınlığın Temsilcileri”. Cumhuriyet Gazetesi (05 Eylül 2020), 5.
  52. Sarı, Hasan. “XI. Yüzyıl Orta Asya Türk Toplumundaki Zümreleşmeye Kutadgu Bilig’den Örnekler”. Dinî ve Eğitsel Açıdan Kutadgu Bilig. ed. Rıdvan Demir - Ramazan Diler. 161. Ankara: Nobel Akademik Yayıncılık, 2023.
  53. Sarı, Hasan. Yeni Bir Nurcu Oluşum Olarak “Hayalhanem”. Adana: Çukurova Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2023.
  54. Sarıbay, Ali Yaşar. Postmodernite, Sivil Toplum ve İslam. İstanbul: Sentez Yayıncılık, 2014.
  55. Simmel, Georg. Modern Kültürde Çatışma. çev. Tanıl Bora vd. İstanbul: İletişim Yayınları, 2017.
  56. Slattery, Martin. Sosyolojide Temel Fikirler. ed. Ümit Tatlıcan - Gülhan Demiriz. çev. Özlem Balkız, Özdemir, Cevdet. Bursa: Sentez Yayıncılık, 10.baskı., 2018.
  57. Şentürk, Hulusi. İslamcılık - Türkiye’de İslami Oluşumlar Ansiklopedisi. İstanbul: Çıra Yayınları, 2019.
  58. Talas, Mustafa. “Sivil Toplum Kuruluşları ve Türkiye Perspektifi”. Türklük Bilimi Araştırmaları 29 (01 Mart 2011), 387-401.
  59. Tuncer, Faruk. “Kur’an-ı Kerim’de Sosyal Grup İfade Eden Kelimelerin Nüzul Sürecindeki Değişimlerİ”. Ekev Akademi Dergisi 16/53 (2012), 24.
  60. Wach, Joachim. Din Sosyolojisine Giriş. çev. Battal İnandı. Ankara: Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Yayınları., 1987.
  61. Yapıcı, Asım - Albayrak, Kadir. “Ötekini Algılama Bağlamında Dinî Gruplar Arası İlişkiler”. Dini Araştırmalar 5/14 (01 Haziran 2002).
  62. Yavuz, M. Hakan. “Towards an Islamic Liberalism?: The Nurcu Movement and Fethullah Gülen”. Middle East Journal 53/4 (1999), 584-605.
  63. Yavuz, M. Hakan. “Yayına Dayalı İslami Söylem ve Modernlik: Nur Hareketi”. 3. Uluslararası Bediüzzaman Said Nursi Sempozyumu, 26.09 1995. https://docplayer.biz.tr/18831957-Yayina-dayali-islami-soylem-ve-modernlik-nur-hareketi.html
  64. Yelken, Ramazan. Cemaatin Dönüşümü, Geç Modern Dönemde Cemaat Sosyolojisi. Ankara: Vadi Yayınları, 2015.