نگاهی به معتقدات صوفیانۀ ابوعبدالله محمّد بن خفیف شیرازی

Abstract

\r\n Ebû Abdullah b. Hafîf Şîrâzî Fars bölgesinin büyük şöhret sahibi sûfîlerinden biridir ve kendi adıyla anılan Hafîfiyye isimli tasavvuf okulunun kurucusudur. Zühdü esas alan, şerîata bağlılığıyla tanınan İbn Hafîf, müteşerri' kişiliğine karşılık Hallâc gibi aşk meşrebiyle öne çıkmış sûfîleri de benimseyen bir üslup geliştirmiştir. Onun tasavvufa bakışı şerîat temellidir. Tarîkat anlayışında belirgin olan üç kavram, şerîat, zühd ve fakrdır. Amelen Şâfiî ve îtikāden Eş'arî olan İbn Hafîf, tasavvuf tarihinde Cüneyd-i Bağdâdî ile tesiri artan Bağdad mektebinin tâkipçisidir ve bu mektebin kabulleri çerçevesinde faaliyet sürdürmüştür. Ancak tasavvufla alâkalı risâleler te'lîf eden ve kendi îtikādî çizgisini eserlerinde yansıtan İbn Hafîf'in Eş'arîlik dışında Kerrâmiyye'den de etkilendiği anlaşılmaktadır. Bu makālede onun i'tikādî görüşleri, dönemi coğrafyasında hüküm süren mezhepler gözönünde tutularak incelenmiştir.\r\n

Özet

\r\n ابوعبدالله محمّد بن خفیف شیرازی، صوفی پر آوازۀ خطۀ فارس و پایه گداز مكتب خفیفیه در تصوّف است كه التزام به زهد، پایبندی به شریعت و پیروی از سیرۀ نبوی (ص)، شاخصه های عقاید صوفیانۀ وی محسوب می شود. با اینكه وی صوفی متعبّد و متشرّعی است، ولی مشایخ و عارفان اهل عشق، از جمله حلّاج را به دیدۀ قبول می نگرد و مخالفت صریحی با آنان نمی كند. نگاه او به تصوّف بر مبنای شریعت است و اگر بخواهیم مهم ترین آموزه های او را كه چارچوب طریقتش را شکل می دهد، بیان كنیم، باید به سه مفهوم شریعت، زهد و فقر اشاره كنیم. ابن خفیف از پیروان مكتب بغداد هست و از تعالیم مشایخ بغداد در آراء خود بسیار بهره برده و نزد مشایخ فارس هم تلمّذ كرده است. این صوفی بزرگ، شافعی مذهب و معتقد به باورهای اشعری، بر مشایخ زیادی در زمان خود و بعد از خود تأثیر گذاشته است. از آثار متعدّدی که درتصوّف نوشته، چیز اندكی به جا مانده است. با عنایت به منتسب بودن مادر شیخ به كرّامیان و شواهدی هرچند مختصر كه از باورهای كرّامیان در عقاید وی مشهود است، ممكن است بتوان حدس زد كه وی از تعالیم كرامیه هم متأثّر بوده است.\r\n

Keywords: تصوّف و عرفان,كرامیه,اشاعره,فقر,شریعت,زهد,ابن خفیف شیرازی