THE JOURNEY OF A ZEYNI DERVISH IN FIFTEENTH CENTURY ANATOLIA: ŞEYH MEHMED ÇELEBİ AND HIS DIVAN (HIZIR-NÂME)

ON BEŞİNCİ YÜZYIL ANADOLUSUNDA BİR ZEYNİ DERVİŞİN YOLCULUĞU: ŞEYH MEHMED ÇELEBİ VE DİVANI (HIZIR-NÂME)

Abstract

The Divan-ı Şeyh Muhyiddin/Divan-ı Şeyh Mehmed Çelebi (880/1476), written by Şeyh Mehmed Çelebi who was a sheikh at the Zeyni dervish lodge in Eğirdir, is known as the Hızır-nâme (Book of Khidr) in scholarship. The work consists of eighty poems which narrate the travels of a warrior dervish figure in the heavenly realm and to various territories on Earth under the guidance or the spiritual blessing (himmet) of Khidr. Another important figure of Ottoman sufism, Hacı Bektaş, also plays a prominent role in some sections of the narrative, especially as he appoints the warrior dervish, who is the poetnarrator, the head of the Ottoman army. There are two prominent features in the Hızır-nâme. The first one is the ascension (miraj) journey of the dervish accompanied by Khidr, and the second one is the narration of this journey in an autobiographical style; that is, by a first-person narrator. Both features distinguish the Hızır-nâme from other Turkish works of its time. This short article will focus on the links between the intrinsic features of the Hızır-nâme and the region of Eğirdir, and will point out the historical, cultural and regional aspects of Eğirdir which apparently had an influence on the textual features of the Hızır-nâme. Eğirdir stayed as a border-zone between the Ottomans and the Karamanids for many years. Also, Eğirdir was in the vicinity of Konya, therefore in the vicinity of the Konevi Library, one of the most important education centres for dervishes at that time. Togetherness of these two regional conditions, which differ from and complement each other simultaneously, has shaped the content of the poems in the Hızır-nâme accordingly. The poems include both the traces of epics and mystical literature that have developed in Anatolia and the works of Ibn ‘Arabi and his followers. This togetherness can also be traced in the roles and portrayals of Khidr and Hacı Bektaş in the poems. Also, intriguingly, the poet uses two pennames throughout the text and at the end of each poem he mentions his penname. In some poems he mentions both of his pennames. These pennames, one of Arabic origin, Muhyiddin, and one of Turkish origin, Dolu, can be read as representing the abovementioned written sources and oral narratives, which co-existed in Eğirdir in the fifteenth century

Özet

Eğirdir Zeyni tekkesi postnişini Şeyh Mehmed Çelebi tarafından yazılmış olan Divân-ı Şeyh Mehmed Çelebi/Divân-ı Şeyh Muhyiddin (880/1476) akademik çalışmalarda Hızır-nâme adıyla tanınmaktadır. Seksen Türkçe şiirden oluşan bu eser, bir gazi-dervişin Hızır'ın himmeti sayesinde yaptığı miraç yolculuğu ile Kafdağı gibi mitolojik yerlere ve dünyanın çeşitli bölgelerine yaptığı yolculuklardan bahseder. Ayrıca, tasavvuf ve gaza yazınının önemli bir ismi olan Hacı Bektaş da bazı şiirlerde dikkat çekici bir rolle karşımıza çıkar. Özellikle anlatıcı-şair konumunda olan gazi-dervişi Osmanlı ordusunun başına geçirdiği şiirlerde anlatının genelini etkileyen belirleyici bir role sahiptir. Hızır-nâme'yi oluşturan şiirler bir bütün olarak okunduğunda iki temel özellik öne çıkar. Bunlardan birincisi dervişin Hızır ile birlikte gerçekleştirdiği miraç yolculuğudur. Diğeri ise bu yolculuğun otobiyografik bir tarzda, birinci şahıs anlatıcı tarafından anlatılıyor olmasıdır. Bu iki özellik ile Hızır-nâme yazıldığı dönemdeki diğer Türkçe eserlerden belirgin bir biçimde ayrılır. Bu kısa makalede Hızır-nâme'yi döneminin diğer eserlerinden ayıran özellikleri ile Eğirdir bölgesi arasındaki ilişki üzerinde durulacak ve yazıldığı yerin tarihsel, kültürel ve bölgesel koşullarının Hızır-nâme üzerindeki biçimlendirici etkisine dikkat çekilecektir. Eğirdir uzun yıllar Osmanlılar ve Karamanoğulları arasında bir sınır bölgesi olarak kalmıştır. Ayrıca Eğirdir, Anadolu tasavvufunun önemli eğitim merkezlerinden birisi olan Sadreddin Konevî Dergâhı Kütüphanesi'nin bulunduğu Konya'ya oldukça yakın bir konumdadır. Bu hem birbirinden farklı hem de birbirini tamamlayan bölgesel şartların birlikteliği Hızır-nâme'yi oluşturan şiirlerin içeriğini de bu doğrultuda şekillendirmiştir. Bu şiirlerde Anadolu'da gelişen ve zenginleşen gaza ve tasavvuf edebiyatı ile merkezi Konya olan ve İbnü'lArabî ve takipçilerinin etrafında oluşmuş olan külliyatın izleri bir arada yer alır. Bu birliktelik sembolik bir biçimde Hızır ve Hacı Bektaş'ın şiirlerdeki konumlarında ve rollerinde gözlemlenebilir. Ayrıca, dikkat çekici bir biçimde, şair eser boyunca iki ayrı mahlas kullanır ve her şiirin sonunda bu mahlaslardan birisine, bazı şiirlerde ise ikisine birden yer verir. Birisi Türkçe ve diğeri Arapça olan bu mahlaslar da -Dolu ve Muhyiddin- benzer şekilde, yolları Eğirdir bölgesinde kesişen farklı yazın geleneklerinin ve sözlü anlatıların temsilcileri olarak okunabilirler