TÜRK ATASÖZLERİNDE “DEMİR”İN ANLAMI VE İŞLEVSELLİĞİ

Özet

Türk maddî kültürünün içinde “demir”, bir kültürel sistem çerçevesinde teknolojiyi, üretim araçlarını, kullanılan araç ve gereçleri, kısacası görünür alandaki her tür insan ürününü kapsayan bir unsur olarak karşımıza çıkmaktadır. Demirle ilgili manevî değerler somut olarak görünmezken, gündelik hayat içindeki çeşitli tutumlarda sözle ve inançla ifade edilmektedir. Dolayısıyla Türk sosyo-kültürel yapısına karşılık gelen değerler sisteminde “demir” de kendine yer bulmaktadır. “Söz”, tüm nitelikleriyle en temel kültürel dinamiktir. Toplumların kültür taşıyıcısı niteliğindeki sözlü kültür ürünlerinin en önemlilerinden biri de atasözleridir. Atasözleri az sözle toplumların kültürel, sosyolojik, psikolojik vb. her yönünü yansıtabilen ürünlerdir. Öyle ki Türklerin kültürel belleğinde ve dünya algısında çok önemli yere sahip olan “demir”, Türk atasözlerinde de kendine yer bulmuştur. Nitekim “demir” le ilgili atasözlerin sayısı oldukça fazladır. Çalışmada, Türk dünyası atasözlerinden “demir” le ilgili olanlar tespit edilecektir. Türk dünyası, farklı coğrafyalarda kültürel zenginlik gösteren; tarım arazisi, toprak yapısı, ekonomisi vb. değişkenlerinin çeşitliliğine bağlı olarak da kendine özgü yapısı olan bir evrendir. Öyle ki Türk dünyasının kendine özgü yapısı ve karakteristik özellikleri halkın davranış kalıplarına ve özellikle sözlerine yansımıştır. Görülen o ki demir ve Türk insanı, aynı imgesellikte bulunmuş ve her çağda bir arada birbirlerini geliştirmiş bir bütünsellik içinde olmuştur. Bu nedenle çalışmada, söz konusu “demir” le ilgili olan ifadelerin simge ya da sembollerle nasıl bir iletişim oluşturduğu, yazılı kaynaklardan tespiti yapılan verilerden hareketle tartışılacaktır. “Demir” le ilgili farklı anlam özellikleri kazanmış atasözlerinden hareketle; Türk toplumunun sosyo-kültürel ve psikolojik yapısı bağlamında, “demir” in Türk toplumunun değerler sistemini nasıl yansıttığı ortaya konulmaya çalışılacaktır. Beraberinde demirin işlevselliği üzerinde durulacaktır.