SavedAdd your journal

Journals / Uluslararası Beşeri Bilimler ve Eğitim Dergisi / 2018 / Cilt: 4 - Sayı: 9

-(X)ş MASTAR EKİ MİDİR?

Selahittin TOLKUN
Pages
297–328
Publication Date
2018-10-01
DOI
—
🏛️Bibliographic metadata and full text access for this article are provided via DergiPark.
DergiPark Record ↗
✨

AI Summary & Key Takeaways

AI Insight
⚡ TL;DR(Too Long; Didn't Read)

Çalışmamızda bu sorunun cevabı bulunmaya çalışılmıştır.Anahtar Kelimeler: -(X)ş Mastar Eki, -(y)Xş Mastar Eki, Mastar Görevindeki Sıfat-Fiil Ekleri.

📌 3 Key Takeaways

🎯
Objective & Hypothesis:Günümüz Türk dil ve lehçelerinde esasen -mAk, -(X)Ş ve -(X)v ile bundan gelişen biçimbirimler kullanılmaktadır.
📊
Key Findings & Data:Eski Türkçe döneminde esas mastar eki -mAk olup yanında sıfat-fiil ekleri de mastar görevi görüyorlardı. -(X)Ş ise bu dönemde kalıcı isimler yapan bir ekti.
💡
Conclusion & Impact:Çalışmamızda bu sorunun cevabı bulunmaya çalışılmıştır.Anahtar Kelimeler: -(X)ş Mastar Eki, -(y)Xş Mastar Eki, Mastar Görevindeki Sıfat-Fiil Ekleri.
🔬Design:Research Article
📍Scope:Comprehensive Sample
⚙️Variables:-(X)ş mastar eki · -(y)Xş mastar eki · mastar ekleri

Özet

Günümüz Türk dil ve lehçelerinde esasen -mAk, -(X)Ş ve -(X)v ile bundan gelişen biçimbirimler kullanılmaktadır. Eski Türkçe döneminde esas mastar eki -mAk olup yanında sıfat-fiil ekleri de mastar görevi görüyorlardı. -(X)Ş ise bu dönemde kalıcı isimler yapan bir ekti. Ek, Orta Türkçeden itibaren yaygınlaşmaya başlamıştır. Hâlihazırda özellikle Karluk ve Oğuz Türkçelerinde -(X)Ş mastar işlevinde oldukça işlektir. Kıpçak ve diğer dil ve lehçelerde ise çok defa kalıcı isimler yapan bir ek konumundadır. Mastar ekleri esasen hareket ismi yaparlar: almak, bilmek; satma, verme; görüş, duyuş; aluv, toyuv vb. Mastar işlevindeki kelimeler sıfat olarak kullanılmazlar. Ancak geçmişten günümüze bütün Türk lehçelerinde -(X)Ş ekinin sıfat-fiil gibi fâil veya nesne adları veyahut sıfatlar türettiği örneklere sıkça rastlanmaktadır. Tarihî veya günümüz lehçelerinde kullanılan tanış, biliş, oynaş, suvsuş “su kabı”, yagış “kurban”, benzeş / meŋzeş / okşaş vb. “gibi”, cukuş “mikrop”, kiriş “gelir” vb. kelimeleri incelendiğinde bunlarda ekin hep sıfat-fiil olarak kullanıldığını görülür. Bunların dışında -(X)Ş ekinin gerek tarihî gerekse günümüz Türk lehçelerinde başka eklerle birleşerek birleşik ekler türetmektedir: -ş+iyelik+Da, -(y)XşXn, -(X)ş+iyelik+çA vb. Bu türemişlerinin yerine başka ekler vasıtasıyla benzer biçimleri kurulmak istendiğinde bu amaçla genellikle sıfat-fiillere başvurmak gerekmektedir. Bütün bunlar aklımıza -(X)Ş ekinin gerçek işlevinin ne olduğu sorusunu getirmektedir. Ek mastar mı yoksa bir sıfat-fiil eki midir? Çalışmamızda bu sorunun cevabı bulunmaya çalışılmıştır.Anahtar Kelimeler: -(X)ş Mastar Eki, -(y)Xş Mastar Eki, Mastar Görevindeki Sıfat-Fiil Ekleri.

🔖

Cite This Article

TOLKUN, S. (2018). -(X)ş MASTAR EKİ MİDİR?. Uluslararası Beşeri Bilimler ve Eğitim Dergisi, Cilt: 4 - Sayı: 9, 297–328. https://ajindex.com/articles/815181

📄 Full Text PDF Viewer

📄

PDF görüntüleyici hazırlanıyor...

References (19)

  1. Äbdufättåhovnä, Nåilä (1991). Nåsiruddin Burhånuddin Räbğuziy Qısäsı Räbğuziy İkinçi Kitåb. Taşkent: Yåzuvçi.Äbdulhämid Suläymån Çolpån, (1991): Yänä Åldım Såzımnı, Taşkent: Ğäfur Ğulåm.Abdurrahmånov F. A. – Ş. Ş. Şåabdurahmånov – A. P. Håciyev: Özbek Tili Grammatikası I, Özbekistån CCR Fan Naşriyåtı, Taşkent 1975, 612.Akbaba, Dilek Ergönenç (2009). Nogay Türkçesi Grameri. Ankara:
  2. Grafiker.Arat, Reşid Rahmeti (1979a). Kutadgu Bilig I Metin. Ankara:
  3. TDK.Arat, Reşid Rahmeti (1979b). Kutadgu Bilig III İndeks. Neşre haz.: Kemal Eraslan- Osman F. Sertkaya – Nuri Yüce) İstanbul:
  4. TKAE.Arat, Reşid Rahmeti (1988). Yusuf Has Hâcib Kutadgu Bilig II. Ankara:
  5. TTK.Arıkoğlu, Ekrem – Klara Kuular (2003):
  6. Tuva Türkçesi Sözlüğü, Ankara:
  7. TDK.Ata, Aysu (1997a): Nâsırü’d-dîn bin Burhânü’d-dîn Rabgûzî Kısasü’l-Enbiya (Peygamberler Kıssaları) I Giriş-Metin-Tıpkıbasım. Ankara:
  8. TDK. Ata, Aysu (1997b): Nâsırü’d-dîn bin Burhânü’d-dîn Rabgûzî Kısasü’l-Enbiya (Peygamberler Kıssaları) II Dizin. Ankara:
  9. TDK. Atalay, Besim (1998). Divanü Lûgat-it-Türk Tercümesi I. Ankara: TDK. Åybek (1985): Nävåiy, Taşkent: Oqıtuvçı Näşriyåtı.Aydoğdu, Özkan (2007). Türk Dilinde Mastarlar. Fırat Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü. Türk Dili ve Edebiyatı Anabilim Dalı. Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi.Banguoğlu, Tahsin (1995). Türkçenin Grameri. Ankara:
  10. TDK.Bayraktar, Nesrin (2004). Türkçede Fiilimsiler.Ankara:
  11. TDK.Bolobalayev, O. (1960).
  12. Osmonkul, Frunze: Kırgız Mamlekettik Basması.Buran, Ahmet – Ercan Alkaya (2001).
  13. Çağdaş Türk Lehçeleri, Ankara:
  14. Akçağ. Çağatay, Saadet (1947). “Eski Osmanlıca’da Fiil Müştakları”, DTCF Dergisi c. V, Ankara, 1947, s. 525-552.Çeneli, İlhan (1997) Kırım Tatarcasında Yapım Ekleri. çev: Mustafa Argunşah. Ankara:
  15. TDK.Eckmann, János (1988). Çağatayca El Kitabı. çev.: Günay Karaağaç. İstanbul:
  16. İ.Ü.Eckmann, János (1996).
  17. Harezm, Kıpçak ve Çağatay Türkçesi Üzerine Araştırmalar. haz.: Osman F. Sertkaya. Ankara:
  18. TDK.Edib Ahmed B. Mahmud Yükneki (1992). Atabetü’l-Hakayık. haz.: Reşid Rahmeti Arat. Ankara: TDK.Əliyev, Kamran (2011). Azərbaycan Dili Abituriyenlər Üçün (Köməkçi Vəsait). Bakı: Elm.Eraliyev, Süyünbay 1992: “Saga Aytkan Sır” Ala-Too 4-5, Bişkek, s.63-109.Eraslan, Kemal ( 1980). Eski Türkçe’de İsim-Fiiller. İstanbul:
  19. İ. Ü.Erdal, Marcel (1991). Old Turkic Word Formation, a Functional Approach to the Lexicon, Vol. 1–2, Wiesbaden: Harrassowitz Verlag.Erdal, Marcel (1998). “On the Verbal Noun in -(y)iş”, Doğan Aksan Armağanı, DTCF yay: 366, Ankara. s. 53-68.Erdal, MArcel (2