AI Summary & Key Takeaways
AI InsightThese features include sound equivalences that disrupt vowel harmony in suffixes, devoicing consonant regularity at the end of words, use of the case suffix’s +nIñ form, semantic expansion of the verb bol-, and the presence of words that are not encountered is interesting.
📌 3 Key Takeaways
Abstract
In this study, the work called ÚıyÀfetü’l-Beşer, translated from Persian into Chagatai Turkish by CehÀngìr ÇÀr-ùÀkì in 1908, is discussed. ÚıyÀfetü’l-Beşer was written to evaluate people according to their appearance and to guide people in understanding the characteristics of their creation. There are many works written about the physiognomy in the historical periods of the Turkish language. Although it is quite common among Western Turks, works written on physiognomy are not very common among Eastern Turks. In this respect, ÚıyÀfetü’l-Beşer stands in an important place in terms of Turkish language and literature. According to findings, it is one of the two kıyâfet-names written in Chagatai Turkish. The main problem in this study is that ÚıyÀfetü’l-Beşer is not known enough by Turcologists and the language analysis on the work has not been done yet. In this context, the aim of the study is to characterize ÚıyÀfetü’l-Beşer and examine the language features specific to the work. The data was obtained by document review technique, diachronic comparison method, which are among the qualitative research methods, were used in the analysis. Since ÚıyÀfetü’l-Beşer was written in the last period of Chagatai Turkish, it contains some local language features that are not found in Classical Chagatai Turkish. These features include sound equivalences that disrupt vowel harmony in suffixes, devoicing consonant regularity at the end of words, use of the case suffix’s +nIñ form, semantic expansion of the verb bol-, and the presence of words that are not encountered is interesting.
Özet
Bu çalışmada Muóammed Yÿnis bin MullÀ Óakìm CÀn ŞÀşì tarafından RisÀle-i èAcìb ve İcÀle-i áarìb adıyla Farsça yazılan ve CehÀngìr ÇÀr-ùÀkì tarafından ÚıyÀfetü’l-Beşer adıyla 1908 yılında Çağatay Türkçesine çevrilen eser konu edilmiştir. ÚıyÀfetü’l-Beşer insanları dış görünüşlerine göre değerlendiren, insanların yaradılış özelliklerini kestirmede yol göstermek amacıyla yazılmıştır. Kıyafet ilmiyle ilgili Türk dilinin tarihî dönemlerinde kaleme alınmış birçok eser bulunmaktadır. Özellikle Eski Oğuz ve Osmanlı Türkçesi dönemlerinde bu alana gösterilen ilgi Türk edebiyatında kıyâfet-nâme ve firâset-nâme türünü doğurmuştur. Batı Türkleri arasında oldukça yaygın olmasına karşın Doğu Türkleri arasında kıyafet ilmiyle ilgili yazılmış eserler çok yaygın değildir. ÚıyÀfetü’l-Beşer bu bakımdan Türk dili ve edebiyatı için önemli bir yerde durmaktadır. Bu eser, belirlemelere göre Çağatay Türkçesi ile yazılmış iki kıyâfet-nâmeden biridir. Bu çalışmadaki temel sorun, ÚıyÀfetü’l-Beşer’in Türklük bilimcilerce yeterince bilinmemesi ve eser üzerine henüz dil incelemesinin yapılmamış olmasıdır. Bu bağlamda çalışmanın amacı ÚıyÀfetü’l-Beşer’in nitelendirmesini yapmak ve esere özgü dil özelliklerini incelemektir. Veriler belge inceleme tekniğiyle elde edilmiş, verilerin çözümlemesinde art zamanlı karşılaştırma yöntemi kullanılmıştır. ÚıyÀfetü’l-Beşer Çağatay Türkçesinin son döneminde yazıldığı için Klasik Çağatay Türkçesinde bulunmayan birtakım yerel dil özelliklerini barındırmaktadır. Bu özelliklerden ünlü uyumunu bozan eklerdeki ses eşdeğerlikleri, sözcük sonlarındaki ötümsüz ünsüz düzenliliği, belirtme durum ekinin +nIñ biçiminde kullanımı, bol– fiilindeki anlam genişlemesi ve Klasik Çağatay Türkçesinde karşılaşılmayan sözcüklerin bulunması ilgi çekmektedir.