Osmanlı’da Eş‘arîlik - Mâturîdîlik İhtilafı Edebiyatı

Özet

Eş‘arîler ve Mâturîdîler arasındaki ilişkiler gelgitlerle dolu uzunca bir hikâyedir. İki kesim arasında itikadî ve kelamî konulardaki görüş ayrılıklarını içeren ihtilaf edebiyatı, bu ilişkinin en özgün yanını oluşturur. Bu edebiyatın niçin ortaya çıktığı sorusu, nasıl bir gelişim gösterdiği sorusundan çok daha önemli, ancak bir o kadar da zordur. İkinci soru, metinlerin birbirleriyle olan ilişkileri merkeze alınarak daha kolay cevaplanabilir. Ancak niçin ortaya çıktığı, özellikle de önemli bir kısmının niçin XVIII. yüzyılda kaleme alındığı sorusunu cevaplamada metinlerin kendisi tek başına yeterli değildir. Bunun cevabı, Osmanlılar’ın kuruluşundan başlayarak beş asır boyunca yaşanan fikrî değişimler, kırılmalar ve dönüşümlerin tespitinde gizlidir; bu ise müstakil ve kapsamlı bir tetkiki gerektirir. Bu makalede daha çok ikinci soru merkeze alınmış ve Eş‘arîlik-Mâturîdîlik ihtilafı bağlamında üretilmiş edebiyatın genel bir dökümü çıkarılmak istenmiştir. Bununla birlikte, sadece metinlerin iç bağlamı değil, dış bağlamı da tahlil edilmeye ve yazarlarının ait olduğu toplumsal bağlam ile metin arasındaki ilişki tespit edilmeye çalışılmıştır. Bazen metinden yazara, bazen de yazardan metine yönelen bağlamsal bir analiz yöntemi izlenmiştir.