Bu yazıda Şimdiki zamanın kipleri birer birer ele alınır ve Türkiye Türkçesindeki Şimdiki zaman ekleri ile karıştırarak hangi biçiminin TürkiyeTürkçesinde olduğu, hangisinin de olmadığı ortaya çıkarılır.
📌 3 Key Takeaways
🎯
Objective & Hypothesis:Çağdaş Uygurcada fiillerin cümledeki işlevi çoğu zaman yüklemdir; bu yüklem fiillerin şekilleri çeşitlidir: bazen şahıs, bazen hâl-zaman, bazen de meyil (tarz) bakımından farklılaşır.
📊
Key Findings & Data:Uygurcadaki yüklem fiiller önce meyil, yani cümledeki eylemin söyleniş tarzına göre farklılaşarak Meyil kategorisi’ni şekillendirir; bunlardan bazıları yine hâl (kip) ve zaman yönünden farklılaşarak Hâl-zaman kategorisi’ni ortaya çıkarır; bütün bunlar yine şahıslara göre ayrılarak Şahıs kategorisi’ni oluşturur.
💡
Conclusion & Impact:Bu yazıda Şimdiki zamanın kipleri birer birer ele alınır ve Türkiye Türkçesindeki Şimdiki zaman ekleri ile karıştırarak hangi biçiminin TürkiyeTürkçesinde olduğu, hangisinin de olmadığı ortaya çıkarılır.
🔬Design:Research Article
📍Scope:Comprehensive Sample
⚙️Variables:Çağdaş Uygurca · Türkiye Türkçesi · Fiillerin Hâl-Zaman Kategorisi
Özet
Çağdaş Uygurcada fiillerin cümledeki işlevi çoğu zaman yüklemdir; bu yüklem fiillerin şekilleri çeşitlidir: bazen şahıs, bazen hâl-zaman, bazen de meyil (tarz) bakımından farklılaşır. Uygurcadaki yüklem fiiller önce meyil, yani cümledeki eylemin söyleniş tarzına göre farklılaşarak Meyil kategorisi’ni şekillendirir; bunlardan bazıları yine hâl (kip) ve zaman yönünden farklılaşarak Hâl-zaman kategorisi’ni ortaya çıkarır; bütün bunlar yine şahıslara göre ayrılarak Şahıs kategorisi’ni oluşturur. Uygurcada fiillerin toplam 13 çeşit meyil kategorisi mevcuttur. Bunlardan sadece beşi zaman kategorisi ile birleşerek Hâl-zaman kategorisi’ni oluşturur. Çağdaş Uygurcada Geçmiş zaman, Şimdiki zaman ve Gelecek zaman kavramı vardır. Bu yazıda Şimdiki zamanın kipleri birer birer ele alınır ve Türkiye Türkçesindeki Şimdiki zaman ekleri ile karıştırarak hangi biçiminin TürkiyeTürkçesinde olduğu, hangisinin de olmadığı ortaya çıkarılır.
BANGUOGLU Tahsin (1995). Türkçenin Grameri. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
ERGIN Muherrem (1962). Türk Dil Bilgisi. Istanbul: Istanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Yayınları.
GÜLSEVIN Gürer (1997). “Türkiye Türkçesinde Zaman ve Kip Çekiminde Birleşik Yapılar Üzerine”. VIII. Milletler Arası Türkoloji Kongresi. Istanbul 1999, Türk Dili Araştırmaları Yıllığı Belleten: s. 215-224.
Çağdaş Uygur Dili (Hazirqi Zaman Uyğur Tili) 1, 2, 3. (2010). (Haz. Arslan Abdulla Tehur, Abdurehim Arahman, Yari Ebeydulla). Ürümqi: Şinciang Xalq Neşriyati.
GULCALI Zemire (2016). “Çağdaş Uygurcada Fiillerin Hâl-Zaman Kategorisi ve Türkiye Türkçesiyle Karşılaştırılması: 1. Ötken zaman/Geçmiş zaman”. Uluslararası Uygur Araştırmaları Dergisi 2016, S. 8. s.122-155.
KORKMAZ Zeynep (1992). Gramer Terimleri Sözlüğü. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
KORKMAZ Zeynep (2009). Türkiye Türkçesi Grameri, Şekil Bilgisi. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
LEINONE Leslie R. (1956). A Handbook of The East Turki Language. National Security Ageney.
BERBERCAN Mehmet Turgut (2012). “Türkçede Fiil Çekiminin Kuruluşu Üzerine Değerlendirmeler”. Journal of Academic Social Sciences Studies, 5/5. s. 25-36.
Nesrulla (1981). Hazirqi Zaman Uyğur Tili. Ürümçi: Şinciang Xelq Neşriyati.
ÖZTÜRK Rıdvan (1994). Yeni Uygur Türkçesi Grameri. Ankara: Türk Dili Kurumu Yayınları.
ÖZTÜRK Rıdvan (1997). Uygur ve Özbek Türkçelerinde Fiil. Ankara: Türk Dili Kurumu Yayınları.
SEREBRENNIKOV B. A.; GADJIEVA N.Z. (2011). Türk Yazı Dillerinin Karşılaştırmalı Tarihî Grameri. (çev. Tevfik Hacıyev, Mustafa Öner). Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
TEKIN Talat; ÖLMEZ Mehmet (1999. Türk Dilleri (Giriş). Istanbul: Simurg Yayınları.
TÖMÜR Hemit (1987). Modern Uygur Dili Grameri (Hazirqi Zaman Uyğur Tili Gramatikisi ‘Morfplogiye’). Pekin: Milletler Neşriyati.
TÖMÜR Hemit (2003). Modern Uyghur Grammar (Morphology). (Ingilizceye Çev. Anne Lee.Yıldız). Dil ve Edebiyat. Istanbul.
Türk Lehçeleri Grameri (2012). Ed. Ahmet Bican Ercı̇lasun. Ankara: AkçağYayınları.